مکتب

تېموربېک یاش پیتیده آنه‌سیدن اجره‌لیب قالدی. تکینه  بېگیم قۉرققنیدن‌می، یاکه باشقه سببی بۉلدی می، کۉز یارگندن کېین دردگه چلینیب قالدی. تره‌غای بهادر اونی کۉپ طبیبلرگه کۉرستدی، لېکن نفعی بۉلمه‌دی. کۉپنی کۉرگن کمپیرلر اونی «حامله پیتیده بیران نرسه‌دن قتّیق قۉرقیب کېتگن»،- دېب اَیتیشدی. بو گپده جان بۉلسه کېره‌ک، البته. اۉشه کېزلری تره‌غای بهادر کۉپ وقت اوییده بۉلمه‌دی.  خان اونی تیندیرگنی یۉق. بیر سفر اونی قاشغرگه اېلچی قیلیب یوباردی. اۉشنده او سفردن اوچ آی دېگنده قه‌یتدی. لېکن کېلگنی گه بیر هفته هم بۉلمه‌ی، قهرتان قیش کونلری‌نینگ بیریده، خان اونی زنجیر سراییگه چقیرتیردی. اونینگ کۉزی پیشگن آوچی اېکنلیگینی بیلردی-ده. شو باعث اونی اۉشه یېرده بیر آیدن آرتیق توتیب قالدی. خاتینی‌نینگ آی-کونی یقینلشیب قالگنده اېسه، اونی قرشیگه کېنگش گه چقیرتیریب، ینه اوزاق مدت توتیب قالدی.

اېری یۉق کونلری تکینه بېگیم قۉرقیب-پیسیب کون کېچیردی. چونکه قَدَق خاتون کونداشلیگی توتیب، اوندن ارزشلی خبر آلمَی قۉیدی. خذمتکارلرینی هم یقین یۉلتمه‌دی. تکینه بېگیم اېسه کته حاولی‌نینگ نریگی چېتیگه سالینگن علیحده عمارتگه خذمتکار عیال خدیجه بیلن یالغیز کون کېچیرردی. لېکن خدیجه هم اونگه چین محرم اېمسدی. یاش بۉلیشیگه قرمه‌ی، اوی یوموشیدن هاریگنیدن می، یاکه اۉزی شونقه می، باشی یاستیققه تېگیشی بیلن دانگ قاتیب اوخلب قالردی. تکینه بېگیم کېچه‌لری بیر پیتلرگچه اوخلالمه‌ی اۉلتیریب چیقر، اېشیکدن سل شرپه کېلسه، یا بۉلمسه ایت هورگنده جوده  قۉرقر اېدی. کۉنگیلگه نیمه‌لر کېلمسدی اونینگ اۉشنده‌ی پیتلرده….

تکینه بېگیم عالمدن اۉتدی، لېکن باله گه کۉپ هم آغیر بۉلمه‌دی. باله‌نی تره‌غای بهادرنینگ کته خاتینی قدق خاتون تربیه‌سیگه آلدی. طبیعتاً تُند و قتیق قۉل بۉلگن بو عیال نیمه گه دیر بیرینچی کونده گۉدککه مهر قۉیدی. و باله ده هم مهر پیدا بۉلسین دېب، ییغله گنده قوروق کۉکره گینی سۉردیردی…

تېموربېک زیرک، همه نرسه‌نی بیلیشگه عاقل بۉلیب اۉسدی. تۉرت یاشگه چیققنده آته‌سی اونی قیشلاق مکتبیگه آلیب باریب، داملا عبادالله اېشان‌نینگ قۉلیگه تاپشیردی:

-گۉشتی سیزنیکی، تقصیر. بیزگه استخوانی قالسه بس،-دېدی تره‌غای بهادر قۉل قاووشتیریب،-باله‌منی سوادینی چیقریب بېره‌سیز.

عبادالله داملا ساده دل خوش فعل بو آدمنی یخشی بیلردی. حربی کیشی بۉله توریب، کۉچه-کۉیده سله اۉره‌ب یوره گنی اوچون یخشی کۉرردی. شونینگ اوچون هم اونی آچیق چهره بیلن کوتیب آلدی و قۉلیدن توگونینی آلیب، باله‌سینی مکتبیگه قبول قیلدی.

تره‌غای بهادر چیقیب کېتگندن کېین داملا اونینگ اۉغلینی آلدینگی قطارده یالغیز اۉلتیرگن دۉستم بی سوادگرنینگ باله‌سی اکرام خۉاجه‌نینگ یانیگه اۉتکزدی. کېین طلبه لرگه مراجعت قیلدی:

-اېسیم قورسین ینگی طلبه‌نی سیزلرگه تنیشتیریشنی اونوتیبمیز-کو! قنی، اۉغلان، تور  اۉرنینگدن اسمینگ نې؟

ینگی طلبه دست اۉریندن توردی و «تېمور» دېب جواب بېردی. صنفده شیویر-شیویر باشلندی. باله‌لر بیر-بیرلریگه قره‌ب «آتی تېمور اېرکن»،‌«تېمور»، دېب شیوېرلشیشدی. داملا طلبه‌لرنی تینچیدی، کېین ینگی طلبه گه مراجعت قیلدی:

-بارک‌الله، تېموربېک، مکتبمیزگه کېلیب یخشی ایش قیلیبسین، یخشی اۉقیسنگ، ملای زبردست  بۉلورسېن. شۉخلیک قیلیب، کم حوصله بۉلسنگ، اۉزینگدن کۉر! تېمور باشینی قویی سالگنچه قۉل قاووشتیریب اینده‌می توره‌دی.

-اۉلتیر، تېموربېک.

تېموربېک جاییگه اۉلتیرگندن کېین عبادالله داملا طلبه لرگه مراجعت قیلدی:

-بوگون اوچ نفر حرف «الف»، «با» و «تا» حرفلرینی اۉرگنه‌میز. تخته چه‌لرینگیزنی آلینگیز.

سۉنگ دېوارگه آسیب قۉییلگن تخته یانیگه باردی و اۉشه اوچته حرفنی کته قیلیب یازیب قۉیدی. باله‌لر حرفلرنی حوصله بیلن تخته‌چه‌لریگه  کۉچیریب یازیب آلیشگچ، اوچ-تۉرت مرته طلبه لرگه تکرارله‌دی: «الف»، « با»، «تا»…شوندن کېین طلبه لر حرفلرنی یازیشنی مشق قیلدیلر. کېین داملا بیلن قۉشیلیب، آواز چیقریب، کۉپ بار تکرارلشدی. درس آخریده داملا بو حرفلرنینگ خاصیتی و سر-اسرارینی توشونتیردی.

-اولرنینگ هر بیریده سرلرنینگ نوری  و نورلرنینگ سرلری یشیرینگن. مثلاً، « الف»،-احواللرنینگ باشلنیشیده قبول تاجیگه اشارت دور. «با»،- بارگاه بساطینی یازیشگه بشارت اېرور. «تا»-تاج و تخت، مهر همده صبر-طاقت رمزی اېرور.

خلص کلام، تېموربېک تۉرت ییل عبادالله داملانینگ قۉلیده اۉقیب، خط-سوادینی چیقردی. قرآن کریم‌نینگ بعضی آیتلرینی یاد آلدی، خط تورلرینی اۉرگندی، حسن خط مشق قیلدی. خط-سوادی چیققندن کېین، تره‌غای بهادر اۉغلینی شهرسبزده گی مدرسه گه بېردی. او مکتبده گی سینگری مدرسه ده هم یخشی اۉقیدی. بو یېرده دینی و دنیوی علملرنی یخشی اۉرگندی. قرآن کریمنی ختم قیلدی و قرائت بیلن اۉقییدیگن بۉلدی. اینیقسه، فقه، منطق، تاریخ، فلسفه و ریاضیاتنی پخته اۉرگندی.

یازگی تعطیل پیتیده اېسه آته‌سی‌نینگ یقین ملازملریدن بیری، اۉنباشی عثمان درازدن حرب علمینی اۉرگندی. مثلاً، سووده‌ی تنیق خنجر و ضربیدن آلاو ساچووچی قیلیچ چاپیشنی کسب اېتدی. نیزه بازلیک و تیر اندازلیک صنعتینی اۉرگندی. شمالده‌ی یېلووچی قاره بَیرنی مینیب، چواندازلیکنی کسب اېتدی. اولاق چاپیش و چوگان اۉییننی اۉرگندی.

مملکتدارلیک علمینی اېسه آته‌سیدن اۉرگندی. بونی آته‌سی کېچقورونلری، تورموش تشویشلریدن خالی بۉلگن پیتلرده اۉرگتدی.

-شونی یادده توت که، دېدی او مشق و تعلیم آخرلب قالگنده بیر کونی اۉغلیگه،- سلطنت‌نینگ تۉرت اوستونی باردور. بیری-دین اسلام، شریعت و توزوکلر ضرور. ایکّینچی-خزینه. اوچینچیسی-سپاه. تۉرتینچیسی اېرسه-رعیتدور. اگر شولرنینگ برچه‌سیگه تَیَه‌نلمَسه، اونده‌ی سلطنت تېز فرصتده زوالگه اوچره یدور.

تره‌غای بهادر  بو اوستونلر و اولرنینگ سر-اسرارینی اۉغلیگه توشونتیردی. آته ینه بیر کونی اۉغلیگه دولت و سلطنت باشقریش خصوصیده ایکیته-اوچته مهم گپنی ایتدی.

-دولت اداره قیلیشده  وزیرلر، امیرلر و کته-کیچیک منصبدارلرنینگ خذمتی کته دور. شو باعث بو لوازملرگه تگلیک-توگلیک، عقل-هوشلیک، وفادار حرکتچن و تشبثکار کیشیلرنی تعینله ماق لازم.

بیر آز سکونتدن کېین تره‌غای بهادر سۉزیده دوام اېتدی.

-ینه اوشبولرنی هم همه وقت خاطرده توتماق لازم، اۉغلیم،- بیرینچیسی-رعیت و سپاه احوالیدین دایما باخبر بۉلیب تورماق؛ ایکّینچیسی-عدل و انصاف بیرلن حکم یوریتماق؛ اوچینچیسی عزم و قراریده قطعی تورماق؛ تۉرتینچیسی دۉست و دشمن بیرلن مراسه یو-مدارا مقامیده بۉلماق لازم.

تېموربېک آته‌سی‌نینگ بو و باشقه پند-نصیحتلرینی بوتون وجودی بیلن قولاققه ایلنیب تینگلردی. کېین بولرگه بیرعمر رعایه قیله‌دی. کېینچه مملکتدارلیک علمینی «سلوک الملوک»، «سیاستنامه»، «سراج الملوک» کبی کتابلردن اۉرگندی.

نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *