“ج لاوچی” لهجه‌سی حقیده

حلیم یارقین

اۉزبېک خلقی ترکیبیده 92 توب اوروغ و بیرقنچه ترماقلرنینگ اولوشی بار. بونینگ شکلله‌نیشی اوزاق تاریخي زمان آقیمیده، بیر نېچه باسقیچلرنی باشدن اۉتکزگن. بو اتنیک گروهلرنینگ کۉپلری اۉزیگه خاص لهجه و تیل اۉزه للیکلریگه اېگه بۉلگن. اولرنینگ اوشبو تیل اۉزه‌ل‌لیکلری، اۉزبېک تیلی، اینیقسه ادبي تیلیده هم معلوم درجه‌ده اۉز اولوشینی قۉشگنلیگی طبیعي. 
تیلچیلرنینگ فکریچه، اۉزبېک تیلی نینگ شکلله نیشی و حاضرگی باسقیچ گه یېتیب کېلیشیده اوچته ییریک و اساسي اتنیک قتلم تیلی نینگ اولوشی و تأثیری سلماقلی و کته دیر: اۉغوز، قپچاق و قرلوق- چیگل.  
بیز تیلیمیزنینگ لِکسیک (سۉز) خزینه سی، فونیتیک (تلفظ) بېلگیلری، گرامر و باشقه خصوصیتلریده شو اوچ ته ییریک اتنیک گروه تیلی نینگ بېلگیلرینی کۉره میز. بولر، اۉزبېک تیلی چارچوبه سیده حاضرگی کونده اۉزبېک لهجه لری، دېب تانیله دی و شو خصوصیتگه اېگه هم دیر.
بیراق شو لهجه لر، باشقه تورکي تیللرده جمله دن قزاق، قیرغیز، قره قلپاق،… لرده (قپچاق لهجه سی)، تورکمنچه، آذر تورکچه سی، تورکیه تورکچه سیده (اۉغوز لهجه سی) اۉزبېک تیلیدن فرقلی اۉله راق اساسي تملی و قوریلمه سینی تشکیل بېره دی.
او خلقلرنینگ تیلی قزاقچه یا قیرغیزچه دېییله دی، قپچاقچه دېیلمه یدی. شونینگدېک، تورکمنچه یا تورکچه (آذربایجان و تورکیه) دېیله‌دی، اۉغوزچه دېیلمه‌یدی.
اۉزبېک تیلیده هم شو نرسه بۉله دی. یعنی بیرگه قۉشیلیب اۉزبېک تیلینی شکللنتیرگن هر بیر لهجه أیری مستقل تیل صفتیده تن آلینمه ی، اۉزبېکچه گینه دېیله دی. قپچاقچه یا اۉغوزچه و یا قرلوقچه دېیلمه یدی.
هرچند، قپچاق دشتیده گی آلتین اۉرده و مصر تورکلری(“مملوکلری”) زمانیده او یېرده گی تورکلر اساساً قپچاقلر بۉلیب، منبعلرده “قپچاق” تیلی یا افغانستان قرلوقلر لهجه‌سی (أیریم تحقیقاتچیلر تماندن) “قرلوق” تیلی دېیلگن بۉلسه-ده، بیراق حاضرگی زمانده تورکي تیللرنینگ هر بیری معلوم لهجه لری نېگیزیده شکلله نیب بۉلگن. اېندی، قزاق یا قیرغیز؛ تورکمن یا تاتار؛ اۉزبېک یا اۉیغور، ایچکی لهجه لریدن قطع نظر هر بیری اۉزیگه خاص بیر تیل(ادبي تیل) گه اېگه دیر. باشقه چه أیتگنده، بوگون ادبي تیللر اره سیده قرلوقچه، اۉغوزچه، قپچاقچه دېگن مستقل تیل یۉق!
تاریخده، بیر پیتلر خاقاني تیل (محمود کاشغري و یوسف خاص حاجب زمانی)؛ چغتای تیلی/اېسکي اۉزبېکچه (لطفي و نوایي زمانی) کبی تیللر بۉلگن. اولر تورکي تیللر، جمله دن حاضرگی اۉزبېک تیلی نینگ معلوم اۉتمیش باسقیچی سنه له دی. خودّی شولردېک قپچاق تیلی (آلتون اۉرده و مصر تورکلری زمانی) هم بۉلگن. اېندیلیکده، خاقاني، چغتای، قپچاق و اۉغوز تیللری اۉز اۉرینلرینی، اولر نېگیزیده اۉرته گه کېلگن حاضرگی اویغورچه، قزاقچه، قیرغیزچه، اۉزبېکچه، تورکمنچه، تورکچه و باشقه تیللرگه بېرگنلر. بو حادثه نه یلغوز تیللر، بلکه اولرگه تېگیشلی ادبیات اوچون هم طبیعي آقیم دیر.
حتی مصرده گی قپچاقلرنینگ اولادی؛ هرات، کابل، شمالی (پروان، کاپیسا)، هندوستان ده گی اېسکي اۉزبېکچه ده سۉزلاوچی تورکلرنینگ اولادی؛ سیستان دن سند دریاسی بۉییگچه(جنوبي توران) جایلشگن ساکلر، زاولیلر، خلجیلر، … اولادی بوکونگه کېلیب اۉز آنه تیللرینی اونوتیب، عربچه، فارسچه، هندچه و پشتوچه بۉلیب کېتگن!
اۉزبېکستان و افغانستانده حاضرگی اۉزبېک ادبي تیل نینگ قپچاق لهجه سی أیریم فونیتیک فرق (ج لاوچیلیک) همده آز سانلی لکسیک بېلگیلردن اۉزگه بیر مستقل تیل درجه سیده گی کته فرقی یۉق. بیراق بو بیلن بیرگه، أیریملر اونی اۉزبېک ادبي تیلی و (ی لاوچی)لرگه نسبتاً أیری بیر مستقل تیل صفتیده اېسله ماقده لر! بیراق اۉزبېکستان و افغانستان (ج لاوچیلری) و (ی لاوچیلری) تیلماجسیز، بیر-بیرلری نینگ سۉزینی توشینه دیلر.
قپچاق لهجه سینینگ أیریم مهم اۉزه للیکلری و اۉزبېک تیلیده گی بېلگیلری:
1. “ی” تاووشی بیلن باشلنووچی سۉزلرنی “ج” تاووشی بیلن تلفظ قیلیش. بو نرسه، اوشبو لهجه نینگ اېنگ مهم بېلگیلریدن سنه له دی. بو اۉزه للیک اساساً باش حرفلرگه تېگیشلی بۉلیب، اۉرته و سۉنگگی تاووشلرده اوچره مه یدی: یامان/جامان؛ یاو/جاو؛ یاغ/جاغ؛ یېر/جېر؛ یۉل/جۉل؛ یوره ک/جوره ک؛ یقین/جقین؛ …
2. سۉزلرنینگ سۉنگگیده گی “غ/ق” تاووشی “و” تاووشی بیلن أیتیله دی: تاغ/تاو؛ ساغ/ساو؛ بۉزاغ/بۉزاو؛ …
3. فعل نینگ حرکت نامی (-یش قۉشیمچه لی) افغانستان قپچاق لهجه سی(تخار)ده کۉپراق آت (-وو قۉشیمچه لی) شکلیده ایتیله دی:
مهمان نینگ کېلیشی بۉلمه دی (اۉزبېک ادبي تیلی)
مهمان نینگ کېلووی بۉلمه دی (تخار قپچاق لهجه سی)
*
– تۉیگه باریشیم بېللی اېمس (اۉزبېک ادبي تیلی)
– تۉیگه باروویم بېللی اېمس (تخار قپچاق لهجه سی)
3. کېله سی زمان مقصد فعلی اۉزبېک ادبي تیلیده “-ماقچی” و تخار قپچاق لهجه سیده اېسه “-گیچ” قۉشیمچه سی بیلن أیتیله دی:
– او، اوی قورماقچی اېدی (اۉزبېک ادبي تیلی)
– او، اوی قورگیچ اېدی (تخار قپچاق لهجه سی)
*
کېلماقچی اېدی، کېلمه دی (اۉزبېک ادبي تیلی)
کېلگیچ اېدی، کېلمه دی (تخار قپچاق لهجه سی)
4. افغانستانده (ج لاوچی)لر حاضرگی زمان فعل نی “پ” تاووشی بیلن أیتسه لر (اۉزبېک ادبي تیلده هم)، باشقه لر “ب” تاووشی و سرپل اۉزبېکلری اېسه “ت” تاووشی بیلن أیته دیلر:
– قیله یپپن؛ یازه یپپن؛ باره یپپن؛ (تخار قپچاق لهجه سی)
– قیله یبمن؛ یازه یابمن؛ باره یبمن (باشقه اۉزبېکلر)
– قیلاتتیم(ادبیسی: قیله آتدیم)؛ یازاتتم(یازه آتدیم)؛ باراتتیم (سرپل اۉزبېکلری)
5. (ی لاوچی) اۉزبېکلر ایشلته دیگن “ینه” (روش/قید) بېلگیسی اۉرنیگه (ج لاوچی) لهجه سیده “تغین/تقی/تغی” ایشله تیله دی.
– وعده نگنی اونوتیب قۉیمه، ینه! (ی لاوچی اۉزبېکلر)
– وعده نگنی اونوتیب قۉیمه، تغین! (ج لاوچی اۉزبېکلر)
اېسلش کېره ک، “ینه” بیلن بیر قطارده “تغین” اۉزبېک ادبي تیلده، هم اۉزبېکستان و هم افغانستان نینگ حاضرگی یازمه اثرلریده اوچره یدی.
6. اونلی(صائت، واول)لر اویغونلیگی (سینگرمانیزم) اۉزگه اۉزبېکلردن کۉره (تخار قپچاق لهجه سی)ده کۉپراق سقله نیب قالگن.
*
لکسیک نقطه نظردن هم اۉزیگه خاصلیک و فرقلرنی کوزه تیش ممکن؛ اۉرنک اوچون تخار قپچاقلریده افغانستان نینگ باشقه اۉزبېکلری تیلیده بۉلمه گن اېسکي سۉزلر انچه بار؛ اۉرنکلر تخار قپچاقلریدن: بالدیز(قه یین بېکه)؛ بالدیر (ایاق نینگ تیزه و آشیقلیک اره لیغیده گی قلین اېت)؛ اوتریک (یالغان)؛ پوت (ایاق)؛ ….
بونده ی اۉزه للیکلر سینگری باشقه اۉرنکلر هم بۉلیشی ممکن. بو یېرده اېنگ مهم و کۉپ اوچره ب تورگنی یازیلدی. بو اوچون قپچاقلر یشب تورگن تخار، سمنگان، بغلان، جوزجان، فاریاب، بلخ، قندوز، و سرپل عالی بیلم یورتلری اۉقووچیلری قیمتلی ایش بجریشلری ممکن. اولر، حرمتلی استادلری رهنمالیکلریده لهجه لر بۉییچه چیرایلی ساحوي تحقیقات ارقه لی قیمتلی متریاللر تۉپلب، اولر اساسیده علمي مقاله و مونوگرافلر یازیشلری ممکن.

حاضرگی اۉزبېک ادبي تیلی اساساً “ی لاوچی” لهجه سی نېگیزیده یره لگن. بیراق، بو دېگنی باشقه لهجه لر (اینیقسه قپچاق و اۉغوز) عنصرلری بوتونله ی یۉق دېگنی اېمس.
بیز، هم سۉز خزینه سی و هم فونیتیک ساحه سیده اولرنینگ معلوم درجه ده گی تأثیری و عنصرلرینی کۉره میز؛ اۉرنک اوچون فونتیک ده:
– بیز “یۉنه لیش” (حرکت آتی) ده (ی لاوچی) شکلنی کوزه تسک، “جۉنه ماق” ده (ج لاوچی) شکلی دیر. ینه/تغین نېچیته اۉرنک: ییده/جیگده؛ ییبغو/جبغو؛ ییم/جیم؛ ….
یا مثال اوچون بیز هم گاهیده “کون” (روز)نی گاهیده خودی اۉغوز لهجه سیدېک “گون”(اوگون، بوگون) دېیمیز. اۉزبېکستان نینگ حاضرگی خوارزم اۉزبېکلری لهجه سی بوتونله ی اۉغوز لهجه سی دیر. بیراق، اولر یازیشده اۉزبېک ادبي تیلده یازه دیلر.
بیر نکته گه دقت قیلیش کېره ک: قپچاقلر بدخشاندن توتیب بادغیس و هراتگچه برچه شمال ولایتلریده باشقه اتینک گروهلر بیلن بیرگه یشه ماقده لر. شونینگ اوچون، خودّی (ی لاوچیلر) کبی، اولرنینگ تیلیده منطقه لرنینگ لهجه سیده آزمی-کۉپ می فرق بار. اۉرنک اوچون: تخار، سمنگان و سرپل قپچاقلری لهجه لری تېکشیریلگنده أیریم لکسیک، فونیتیک و گرامری فرقلرنی یقّال کۉریش ممکن.
* موضوع حقیده، شو قیسقه ایضاح یازیلدی. کېنگ معلومات اوچون علاقمندلر، موضوعگه تېگیشلی تیلشناسلیک و لهجه شناسلیک کتابلرنی تاپیب اۉقیماقلری کېره ک.
** گروه اعضالری و باشقه علاقمند کیشیلر، (قپچاقلر) نینگ متنده گی اۉزه للیکلریدن اۉزگه ینگی بېلگیلر و اۉرنکلر بیلسه لر، لطف اېتیب شریک قیلیب، برچه نی خیرلی ایشلریدن ممنون قیلسینلر!
موضوع (قپچاق لهجه سی) و عموماً اوزبېک تیلی شکللنیشی گه کېنگ معلومات آلووچی علاقمندلرگه، افغانستانده باسیلگن و تاپیله دیگن بیر نېچه عنوان کتابنی قوییده یازه میز:
1. اۉزبېک ادبي تیلی تاریخی، د. بی. گدایوف، نشرگه تیارلاوچی پوهنمل بشیر احمد قرداش، قدیم خراسان نشری، کابل: 1396.
2. حاضرگی اۉزبېک تیلی، ذکرالله ایشانچ، تعلیمي انتشارات نشری، کابل: 1393.
3. تورکان افغانستان، ترجمه جلایر عظیمی، گونار یارینگ، علیشیر الهاموف و غنی عبدالرحمانوفلرنینگ مقاله لری، قدیم خراسان نشری، کابل: 1392.
4. اۉزبېک ادبياتی تاریخی، ن. ملّه ییف، برهان الدین نامق ترجمه سی، 4 جلد، بیرینچی جلدی. همده اۉزبېکچه قیسقرتیریلگن متنی، پوهندوی سید نورالله امینیار اهتمامی بیلن.
5. در باره زبان، خط و فرهنگ نویسی تورکی (اۉزبیکی)، حلیم یارقین و دکتور شفیقه یارقین، نشر انجمن فرهنگی آیدین افغانستان، کابل: 1385/2007م.

نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *