افغانستانده چاپ بۉله‌یاتگن نوایی اثرلری قَی احوالده؟

تا کیم، تنقید بۉلمس اېکن رواجلنیش هم بۉلمه‌یدی. همّه بیر- بیرینی ایه‌ش، سیلش- سییپـَش، بیلن اواره. بی معنی اخلاق و مناسباتلر حکمران اره‌میزده. اۉزبیکلریمیز حتی بیرارته تنقیدی مقاله نی اۉقیشیدن قۉرقه‌دیلر. دوستلیک، آشنه- آغه‌-اینی‌گرچیلیک اۉز یۉلیگه. ادب و اخلاق دایره‌سیده، کمچیکلیکلرنی اۉی سیتیش فایده‌دن خالی اېمس.

ایشانچ تۉره

بو یورتده یشب کېله‌یاتگن اۉزبیکلر نوایی حقیده کۉپ هم بیلیشمه‌یدی. زیرا، اۉزبیک کلاسیک ادبیاتی مکتب، لیسه، انستیتوت و اونیویرسیتیتلرده اۉقیتیلمه‌گن. چقور اکادیمیک تدقیقاتلر ایشلری آلیب باریلمه‌گن. شونینگ اوچون هم نوایی و باشقه ادبی سیمالریمیزنی یخشی بیلمه‌یدیلر. بیراق، شونگه قره‌می، نوایی‌نی اۉزبیکلر چین کۉنگیلدن سېوه‌دی. اۉزبیکلریمیزده نوایی‌نی اۉقیش، توشینیشگه اینتیلیش و چنقاقلیک بار. نوایی دېگنده اولرنینگ یوره‌کلریده مهر و محبّت جوش اوره بېره‌دی.

بیر سۉز بیلن ایته‌دیگن بۉلسک، نوایی اۉزبیکلرنینگ کیملیگینی افاده قیلووچی اولوغ ذات، اۉزلیگینی نمایان اېتووچی بویوک شاعر و متفکّر سنه‌له‌دی. نوایی اۉزبیک خلقی معنوی عالمی‌نی سۉزلر ایچیگه جا ایله‌گندیر. بنابرین، هر کیم بیلگنیچه نوایی‌نی ترغیب قیلیش و اثرلرینی چاپ قیلیش بیلن آواره. بولرکو  مَیلی، جدّی راق علمی عملی ایش قچان باشلنه‌دی؟ همّه گپ انه شونده.

مېن اوچون دوست و قدردان، حرمتلی عبدالله روئین جنابلری(اوکیشی گه اوزاقدن، ساووق اۉلکه‌دن غایبانه و النگه‌لی سلام یۉل‌له‌یمن)مزارشریفده علیشیر نوایی اثرلرینی کته جسارت ایله، چېکلنگن بیر شرایطده، اقتصادی یېتیشماووچیک وضعیتده باسیب چیقریشگه بیل باغله‌گنیدن خبریم بار اېدی. اجتماعی ترماقلردن بیلیگنلریم گه کۉره، جناب عبدالله روئین بابامیزنینگ دېیَرلی برچه کتابلرینی چاپدن چیقریبدیلر. ایشانه بېرینگ عزیزلر، جناب روئین نینگ بو آغیر و مشقتلی ایشلرینی آلقیشگه سزاوار دېیمن. قره‌سم لیکن- امّاسی بار اېکن. فقط‌گینه کیریل الفباسی نینگ اۉزیدن عرب املاسیگه متن آغدیریش نینگ اۉزی هزله کم محنت اېمس.

اۉزیمده نوایی اثرلری نینگ تورلی نشرلری بۉلیشیگه قره مه‌ی، شوکتابلرنینگ برچه‌سی مېنده بۉلیشینی آرزولب کېلردیم. اینیقسه، «خزاین‌المعانی» دیوانلریگه عشقیم کېتگن اېدی. سببی شو که، کته متن شناس‌عالم پارسا شمسی‌یف داملا قۉل تېکیزگن بیر معتبر نسخه نی مېن عبدالله روئین جنابلری گه ساووغه قیلگندیم. شمسی‌یف داملا حمید سلیمان‌اُف نشرینی انچه‌یین سینچیکلب، خطالرینی بېلگیلب چیققن اېدیلر اۉز دوریده. مېن عینن شو کتابنی روئین صاحبگه تارتیق قیلگنمن. شونی هم تأکیدلب اۉتـش جایزکه، اۉزبیکستان نشرلریده(20 توملیک) حدّدن تشقری خطالرگه یۉل قۉییلگن، بولرنی تۉغریلب چاپ قیله‌آلمسه- ده، ینگلیش اۉرینلر شمسی‌یف نظریدن چېتده قالمه‌گن اېدی.

آرزوم گه اېریشدیم

و نهایت، اۉزبېک تیلی و ادبیاتیگه کۉنگیل قۉیگن یاش تدقیقاتچی طلبه‌لردن بیری بۉلمیش حرمتلی همایون ندیم آرقلی جناب عبدالله روئین تیارله‌گن«خزاین‌المعانی»(معنالر خزینه سی) نینگ تۉرتله دیوانینی هم قۉلگه کیریتدیم. شو جایده همایون جان ندیم گه بونده‌ی صمیمی همکارلیک و عالی جنابلیک قیلگنی اوچون منتدارچیلیک بیلدیره من. نې بخت که، 6000 کیلومتر نریدن بابامیزنینگ دیوانلری اقیان آرتیگه – کاناداگه یېتیب کېلدی.

اینتیقلیک بیلن کوتیب یورگن کتابنی آچرکنمن، نې کۉز بیلن کۉره‌ی که، اوشبو تۉرت دیوان جوده – جوده بوزوق شکلده چاپ قیلینگن بۉلیب، مینگ – مینگلب خطالرگه تۉلیب – تاشیب یاتیبدی. اونده‌ی غزلنی اوچره‌تمه‌دیم که، خطاسیز بۉلسین. ایریم غزللرده 8ته گچه( بوندن هم کۉپ بۉلیشی ممکن. بو خصوصده کېین‌راق، به تفصیل سۉز یوریتماقچی میز) خطا بار افسوس.

«خزاین‌المعانی» مېن اوچون نیمه گه کېره‌ک؟

طلبه‌لیک دوریدن-آق، نوایی اثرلری نینگ علمی، تنقیدی متنی بۉلسه اېدی کاشکی! دیه آرزو قیلگنمن. علمی، تنقیدی متن تیارلش آسان اېمس. بو جوده محنت طلب، اولکن، عین پیتده کته بیر علمی جماعه عملگه آشیریشی ممکن بۉلگن ایشلردن. بونی قره‌نگ که، نوایی نینگ «فواید الکبر»(کېکسه‌لیک ثمره‌سی)دیوانی نینگ علمی، تنقیدی متنی‌نی تیارلش ایشی، اۉزبیک تیلی و ادبیاتی ریکتری جناب دوکتور شهرت سراج الدّین‌اف تامانیدن مېنگه یوکله‌تیلدی. ایشنی باشلشدن آلدین قۉلیازمه و منبعلرنی تۉپلشگه کیریشدیم. تأکیدلش کېره‌ک که، شو اثرنی انقره ده 1996- ییلی تورک عالمی اۉنل کایه(Onal Kaya)باسمه‌دن چیقرگن اېکن. مذکور کتابنی التماسیم گه بناً قدرلی دوستیم حرمتلی دوکتور نجیب الله اکبری تورکیه‌دن مېنگه جۉنتدی. جناب دکتور اکبری گه علیحده منتدارچیلیگیم‌نی بیلدیره من.

انقره و اۉزبیکستانده نشر اېتیلگن نوایی نینگ«خزاین المعانی» دیوانلرینی ایکّی مراتبه سۉزمه – سۉز سالیشتیریب و تطبیق اېتیب چیقدیم. اوچینچی نوبتی اوستیده ایش آلیب بارماقده من. تېکشیریب باقسم، انقره نشری انچه تۉلدیریلگن و مکمّل اېکن؛ اۉزبیکستان نشری اېسه خطالرگه لیمّا- لیم. انقره نشریدن هم سېزیلرلی درجه‌ده کمچیلیکلر بارلیگی گه ایشانچ حاصل قیلدیم. کمینه نینگ ایشی(حدّدن تشقری آغیر) انچه تۉغریلنگن، ینگلیشلردن تازه‌لنگن، اۉرته‌چه علمی- تنقیدی بۉلگوسی دېگن امیدیم بار. چونکه، نوایی شعرلری خطاسیز چیقیشیگه انیق فکتلردن تشقری علمی و ایجادی سیزیملریمیز هم ایشگه سالیندی.

نوایی اثرلری نینگ افغانستان نشریده نیمه خبر؟

نوایی اثرلرینی کیریل یازوویدن عرب الفباسی گه اۉگیرگن جناب عبدالله روئین جوده جدّی کمچیلیکلر گه یۉل قۉیگن. اونده‌گی تَلَی کمچیلیکلرنی اېسه، منه بو یۉسونده اجره‌تیب کۉرسه‌تیشمیز ممکن:

1.فارسی اضافتلر خطاسی: بیلگنینگیزدېک علیشیر نوایی سان – سناقسیز درجه ده فارسی اضافه لردن فایده‌لنگن(؟). فارسی اضافه بیلن نسبتلی «ی» اۉرته‌سیده کېسکین فرق بار. انه شولرگه اصلا، رعایه قیلینمه‌گن مثلن. مصرع:

«بۉلمیش عاشق ینه، ای عقل نام فرجام کېت،»( نوایی)

دېگن مصرعنی:

«بۉلمیش عاشق ینه، ای(عقلی) نام فرجام کېت»، ( 78- غزل، 2- بیت)شکلیده کۉچیرگن. نتیجه ده شعرنینگ معناسی بوزیب یوباریلگن. بیرگینه شو کبی خطانینگ اۉزی بیر نېچه مینگدن(!) آشیب کېته‌دی؛

  1. شکلی خطا: بو کۉرینیشده‌گی خطالرده«قدح‌کش»کبی سۉزلر« قدمکش» شکلیده، «آلیب تور» سۉزی- « آلیب تو» قیلیب یازیلگن. مثلن، نوایی‌ده:

«بیر قدح کش مُغبچه کۉنگلوم آلیب تور دیر ارا» بۉلسه، شو بیت‌نی جناب روئین: « بیر قدمکش مغبچه کۉنگلوم آلیب تو دیر ارا» شکلیده کۉچیرگن. ( 78- غزل، 2- بیت). بو کۉرینیشده‌گی خطالر تۉلیب- تاشیب یاتیبدی مذکور نشرده؛

  1. مضمونی خطا: بونده‌ی خطالر اساسن سۉزلرنینگ معنا و مضمونی گه اهمیت قره‌تمسدن کۉچیره بېریلگن. مثلن: « موَلّـه»(عاشقلر) سۉزی« مُوَلّد»(توغَی دېگن خاتین)طرزیده کۉچیریلگن. مثلن، نوایی‌ده: «اول موله لرغه آنی پرچم اېتّینگ عاقبت،» بۉلسه؛ روئین صاحب نشریده: « او مُوَلّدلرغه آنی پرچم اېتّینگ عاقبت» شکلیده عکس ایتّیریلگن دیر. ( 72- غزل، 4- بیت).

4.دیوانلرده اۉزبیکستان عالملری قۉل‌له‌گن تینیش بېلگیلری توشیریب قالدیریلگن. ایریم اۉرینلرده قۉشمه یاکه، جفت و تکراری سۉزلری آره‌سیده بیرگینه چیزیقچه(-) قۉییش بیلن کفایه قیلینگن.

  1. «خزاین‌المعانی»نینگ ترکیبی گه کیرووچی دیوانلرده فقط گینه غزللرگه اۉرین اجره‌تیلگن بۉلیب، باشقه اۉندن آشیق ژانرلرده‌گی شعرلر علیحده (5- جلد)کتاب حالیگه کېلتیریلگن. بو نرسه اثر چاپ قیلیش عنعنه سیگه ضد دیر. هیچ بیر شاعرنینگ دیوانیده، غزللر علیحده، باشقه ژانرلرده‌گی شعرلر بو ترتیبده خطا حالتده باسیلمه‌گن. بو نرسه کتابخوانلرگه اۉنغی بۉلمه‌ی، انچه گینه ناقولَی‌لیکلر توغدیره‌دی.

6- نوایی اثرلری گه یازیلگن کته حجمده‌گی (همّه‌سی بۉلیب 200 بیت) کیریش سۉزلری مطلقا کېره‌ک سیز دیر. بیتیلگن سۉز باشی‌لر آرتیقچه یوک بۉلگنی باعث، غزلدن باشقه شعرلرنینگ کتابدن توشیریب قالدیریلیشی گه آلیب کېلینگن. بونرسه گه ضرورت بۉلسه، اۉزبیکستان عالملری الّه قچان بجریشگن بۉلر اېدی.

7- گرافیک کمچیلیکلرنی ایتمه سه هم بۉله‌دی. او اۉزی علیحده موضوع.

اوشبو یازگنلریم چقور تحقیقی تنقیدی مقاله اېمس، شونچه که، چاپده‌گی کمچیلیکلرنی اېسلتیشدن عبارت دیر. چقورراق و اطرافلیچه تنقیدی فکرلریمیزنی کېلگوسی مقاله لریمیزگه قالدیره‌میز.

خلاصه اۉرنیده شونی ایتماقچی میزکه، نشرلرده‌گی بونده‌ی قۉپال سان- سناقسیز خطالر دیوانلرده‌گی شعرلر مضمونی گه سلبی تأثیر اۉتکزگن. شو معناده، حاضرگی قۉلینگیزده‌گی تۉرته دیوان 5-6 کیلو قاغذدن باشقه نرسه اېمس.

ینه بیر گپ شوکه، خطالرگه لیق تۉله نوایی دیوانلری کیم قنچه شخصلر آرقلی کۉپلب مملکتلرگه یوباریلمه‌دی دېیسیز! بوکتابنی آلیب کېتگن کیشیلر ینه قنچه لر شعرلرنی ناتۉغری قیته ترقه‌تیشلری ممکن. خطا شعرلرنی یایینلشگه سببچی بۉله‌یمیزمی. نوایی نینگ روحی ققشه مه‌یمی بو ایشلریمیزدن.

نمایش بیشتر

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *