علیشېر نوایی نینگ اِله، عالم و آدم حقیده‌گی فلسفه‌سی

(«خمسه‌»ده‌گی حمد و مناجات بابلر تحلیلی)

مقاِله مؤلفی: نوایی‌شناس اکرام ملک

الفبا اۉگیرووچی نجیب الله عصمتی

  1. ادبیات و ادبیات‌شناسلیک نینگ جمعیت حیاتیده‌گی اۉرنی
    ۲۱۔عصرگه کېلیب، انسانیت نینگ وقت و حرکتی تېزلشدی. اِنفورماسیون محیطده، تیغیز اخباراتلر، تورلی منفعتلرنی اۉزیده عکس اېتتیرگن، صحیح و ناصحیح، تۉقیمه و حقیقي معلوماتلر گِردابیده قالگن انسانیت رومانتیک و اِموتسیونال(حسّاس) موازنتینی بوتکول یۉقاتیب بارماقده. آدمزادنی ثابت پوزیتیفده توتیب توره‌دیگن اعتقاد نینگ خیره‌لشگنی، انیق و روشن پارلمه‌یاتگنی تورلی فنلر نینگ وظیفه‌لریده هم کوتیلمه‌گن اۉزگریشلرنی کېلتیریب چیقردی. یشش معناسی، حیات نینگ ماهیتی حقیده‌گی عقيده‌لر اره‌لشیب کېتیشی نتیجه‌سیده بوگون کیشیلیک جمعیتیده اولکن بې‌ترتیبلیک – خاص حکمرانلیک قیلماقده. مذکور حالتده ادبیات دېب اَتلگن ساحه‌، ادبیات‌شناسلیک دېب اَتلمیش فن نینگ پرنسیپلرینی، وظیفه‌لرینی بوتکول ینگیتدن، مطلقا تینیق و اساسلی ترتیبده کۉریب چیقیش، قَیته شکللنتیریش شاعر، یازووچیلریمیز همده‌ ادبیات‌شناسلریمیز آلدیده‌گی مهم و ایلغار مسأله گه ایلنیب بۉلدی. مادامی که‌، بیز ادبیات و ادبیات‌شناسلیک یوقاریده قیسقه‌ تأکید اېتگنیمیز – بې‌ترتیبلیک دوریده یۉقالیب کېتمسلیگینی یاکه بو تۉلقینده خس۔خشک کبی قدرسیز بۉلیب قالیشینی ایستمه‌سک؛ ادبیات و ادبیات‌شناسلیک انسانلر اوچون چیندن اهمیتلی بۉلیشینی ایسته‌سک، اوشبو ایلغار مسأله نی حل اېتیش سری ددیل قدم تشلشیمیز ضرور. بونینگ اوچون ایکّی معماگه آچیق کۉز بیلن قره‌ش و اونی یېچیش لازم.

بیرینچی معما – ادبیات و ادبیات‌شناسلیک نینگ فعال حیاتدن مطلقا اجره‌لیب، معین منفعتلر خدمتیگه شخصي خصومتلر، عداوتلر میدانیگه ایلنیب قالگنیدن بۉلک اۉته‌ تار فورم و قوروق تدقیقاتلر ییغیندیسی، سَیاز قره‌شلر، نا انیق بیانلردن عبارت بۉلیب قالگنیگه هم خالص قره‌ش، بونی تن آلیش معماسی دیر. قیسقه‌ ایتگنده، ادبیاتیمیز و ادبیات‌شناسلیگیمیز بوگونگی کونده‌ هېچ قنده‌ی انیق یۉنه‌لیشگه اېگه‌ اېمس. تنلب آلینه‌یاتگن و کۉرسه‌تیله‌یاتگن تمایللر نینگ بیرارته‌سی اهمیتلی یاکه کېره‌کلی دېب ایته آلمه‌یمیز. بو معمانی چوقور انگلب، توشونیب آلگنیمیزدن کېین ایکّینچی معماگه یۉلیقه‌میز.

ایکّینچی معما – ادبیات و ادبیات‌شناسلیککه، تیغیز اِنفورماسیون اتموسفیر‌گه موفقیتلی ماسلشتیریش معماسی دیر.
ادبیات انسانلر – شاعر و یازووچیلر نینگ ایجادي محنتی حاصلی اۉله‌راق یوزه‌گه کېلر اېکن، ادیبلریمیز نینگ بدیعي اثر یازیش مسأله‌سیده ثابت اۉرین صاحبی بۉلیشلریگه اېریشماغیمیز شرط. ادبیات حادثه‌ اېمس. ادبیات ابسورد(بې‌معنا، پوچ، نامعقول) تفکرلی انسانلر قۉلیده قالگچ، خیره‌ فکرلی ادیبلرنینگ اثرلری بیلن تۉلیب۔تاشگچ، ادبیات هم ابسورد کۉرینیشگه کېلدی. ادبي اثرلرنی صاف عقيده ترک اېتدی، تۉقیمه و صنعي، اویدیرمه و ساخته‌ توشونچه‌لر اېگللب آلدی. ادبیات سۉزی صنعي و اساسسیز شکلده «آداب» بیلن بیریکتیریلدی.

خۉش، ادبیات قنده‌ی بۉلیشی لازم؟
سوال انیق، جواب هم انیق بۉلیشی کېره‌ک. بعضیلر ادبیاتگه شرط قۉییب بۉلمه‌یدی دېب حسابله‌یدی. انیق شرط و تمایللرگه ته‌ینمه‌گن ادبیات پای‌دېوارسیز عمارت سینگری دیر. جوابیمیز شو که، ادبیات فقط اخلاقنی توزه‌تووچی، ذوق بېرووچی بۉلیب قالسه، بو اونینگ قیمتینی پستگه توشیره‌دی. ادبیات حقیقتنی عکس اېتتیرووچی عدالت کۉزگوسی بۉلیشی لازم. حقیقت نینگ منبعی اېسه فقط و فقط – اِلهي کلام – قرآنکریم و حدیثِ شریف دیر. چین ادیب کوچلی شاعر یاکه یازووچی، انیقراق ایتسک، کېینچه‌لیک اویه‌لیب قاِله‌دیگن گپلرنی ایتمسلیک اوچون، ایتیلگن سۉزلری قدرلی و اعتبارلی بۉلیشی اوچون ایجادکار انسانلر اِلهي کلامنی انگله‌گچ، قۉللریگه قلم آلسه‌لر، صلابتلی و حقیقت‌گۉی ادبیاتنی یوزه‌گه کېلتیره اِله‌دیلر. ایتیله‌جک سۉز حقیقت نینگ بیانی بۉلمه‌سه‌، قنده‌یدیر شخص نینگ طبعی و کیفیتیگه ماسلب «ادبي اثر» یازیلر اېکن، ملت بوتکول تنزلگه، معنوي انقراضگه اوچره‌یدی. بوگون اۉزبېک ادبیاتی سۉنگگی بیر عصرده مسوولیتسیز ادیبلر، مناسب اۉرینگه اېگه بۉلمه‌گن ادبیات‌شناسلر تامانیدن قَلَشتیریلگن مداحلیک، غیر علمي‌لیک، سفسطه‌بازلیککه یۉلیقدی. انیق و قطعي اۉریننی اشغال اېتیب، ثابت تورگن قلم اهلی یۉقلیگی اوچون ادبیات بیر هاووچ جرأت‌سیز و توشکونلیک کیفیتده‌گی کیشیلر نینگ بې‌ثمر یوموشی بۉلیب قالدی. ادبیات‌شناسلیک ادبیاتگه نسبتاً انیق مناسبتگه، آپتیک نقطه‌گه اېگه‌ بۉلمه‌گنی اوچون قدیمدن کېله‌یاتگن عنعنه‌لرگه اعتبار کملیگی همده‌ بولرگه سَیاز یانداشیلگنی اوچون بو ساحه‌ده هم گاه روس فورمال مکتبیگه، گاه باختین نظریه‌سیگه، گاه باشقه‌ مېتودلرگه کۉر۔کۉرانه‌ تقلیداً بۉلک حالت یۉق.

یازووچی۔شاعرلر مکمل علم آلمه‌ی توریب، تۉقیمه واقعه‌لرنی کېلیشتیریب بیان اېتیشگه موککه‌سیدن کېتدی. نتیجه‌ده، بیز بوگون خِلا (vacuum)ده، معنوي ثبوتسیزلیکده قالماقده‌میز. اگر شونده‌ی بۉلمه‌گنده؛ ادبیات و ادبیات‌شناسلیگیمیز انسانلر نینگ رئال حیاتیده اهمیتلی ا‌ۉرین توتگنیده اېدی، آدملر ادیبلریمیز نینگ سۉزلریگه جدّي قرر اېدیلر، سیاسي۔اجتماعي حیاتده ناحقلیککه قرشی کوره‌ش و عدالت طنطنه‌ قیلیشیده ادیبلریمیز نینگ پُتانسیلی کۉرینیب تورر اېدی. بوگون اۉزبېک ادبیاتی علیشېر نوایی نینگ اېتگیگه آسیلیب، علیشېر نوایی “تفکر مکتبی” (cult)نی قَیته کشف اېتیب، جان سقلب توریبدی. بیراق، همه‌میزگه روشن که، علیشېر نوایی ایجادي میراثیگه ادبیات اهلی نینگ همان توگل، انیق، اۉبژکتیف، قطعي مناسبتی موجود اېمس. چونکه‌ بیز همان علیشېر نوایی‌گه یېتیب بۉلمس چۉقّی؛ مکمل ایجاد انعکاسی؛ هر قنده‌ی دخلدن خالی حدود؛ جمیع حکمتلر مجموعه‌سی؛ کشف اېتیب تماملنمه‌یدیگن خزینه‌ اۉله‌راق قره‌ب کېلماقده‌میز که، بو هلی عینِ مسأله‌ده ینه‌ ایزلنیشیمیزگه ضرورت بارلیگینی کۉرسته‌دی. چونکه‌ علیشېر نوایی ایجادي میراثیگه علمي نقطه‌ی نظرده‌گی مناسبتیمیز بیریاقلمه و تومنلی اېکنلیگیچه قالیپتی. شاعر اثرلریده‌گی بدیعي صنعتلر، قافیه‌ یاکه بحرلر معماسی؛ تشبیه‌لر و سوژه‌لر نینگ آستیده‌گی معنالرنی یېچیش هم، بیزنینگچه، علیشېر نوایی ایجادي میراثی مسأله‌سیده توگل خلاصه‌ اېمس. دېمک، ادبیات‌شناسلیگیمیز نینگ نوایی‌‌شناسلیک اَتلگن جبهه‌سیده‌گی ینگیلنیش بې‌واسطه‌ بوگون ادبیاتیمیزده‌گی اۉزگریشلرگه کوچلی یا کوچسیز درجه‌ده تأثیر کۉرسته‌دی. شو معناده، بیز علیشېر نوایی «خمسه‌»سیده‌گی دستلبکی بابلرنی تدقیق قیلیش اثناسیده شاعر ایجادی نینگ اۉزه‌ک غایه‌سی مسأله‌سیده معین خلاصه‌گه کېله اِله‌میز. چونکه‌ مسلمان شرقی ادبي عنعنه‌لرگه موافق، مثنويلر نینگ دستلبکی بابلری شاعر نینگ عقيده‌سی، مسلگی و مقصدینی عکس اېتتیره‌دی.

  1. علیشېر نوایی‌گه علمي جهتدن قنده‌ی یانده‌شیلدی؟
    ۲۰۔عصر نینگ باشلریده تورکي دنیا علیشېر نواییگه تورکي ادبي تیل اساسچیسی، تورکي روحنی ملت شعوریگه قَیترگن فیگور صفتیده قره‌دی. ساوېت ادبیات‌شناسلیگی اېسه علیشېر نواییگه هومانیستیک غایه‌لر منبعی، تورکي تیل فداییسی، ادبیات‌شناس اۉله‌راق مناسبتده بۉلدی. مستقللیک دوری اۉزبېک ادبیات‌شناسلیگیده شاعر اثرلری نینگ تصوفي قیرّه‌لرینی تدقیق اېتیش اساسي پلانگه چیقدی. سَلکم بیر عصر دوامیده‌ علیشېر نوایی ایجادی تدقیقاتیگه بغیشلنگن علمي ایشلر بیلن تنیشیش نتیجه‌سیده قوییده‌گی خلاصه‌لرگه کېلیش ممکن:
    علیشېر نوایی تورکي ادبیات نینگ اېنگ ییریک نماینده‌سی و اونینگ ایجادی تورکي ادبیات چۉقّیسی؛
    علیشېر نوایی ییریک سیاسي ارباب و خراسان دولتی نینگ سیاسي۔اجتماعي حیاتیده مهم‌ ا‌ۉرین توتگن شخص؛
    علیشېر نوایی اثرلری یوکسک انساني غایه‌لر، دولتچیلیک اساسلری، انسان و کاینات، حیات و ایده‌آلیزم باره‌سیده‌گی اۉز دوری نینگ معنوي توشونچه‌لرینی عموملشتیرگن منبع؛
    علیشېر نوایی ادبي علملر بیلیمدانی و توغمه استعداد، کېنگ صلاحیت صاحبی.
    مذکور خلاصه‌لر بیر قره‌شده سادّه‌ تویولسه۔ده، علمي تدقیقاتلرده اولر نینگ قَیسی دیر جهتلری اۉرگنیلگن «علیشېر نوایی ایجادیگه علمي پرنسیپ اساسیده یانده‌شیش» دېییلگنده ادبیات‌شناسلریمیز تدقیقاتلریده قالبلر۔ستندردلر بۉرتیب توریبدی:
    شاعر اثری نینگ بیرار قیرّه‌سینی تنلب آلیب، مضمونینی بیان اېتیش؛
    مذکور اثر نینگ فورمال جهتلریگه دقّت قره‌تیش؛
    شاعر اثری اونینگ سَلَف یاکه خلفلری بیلن قیاسلب، فرقلرینی، عمومي تامانلرینی انیقلب بیان قیلیش؛
    شاعر اثریده‌گی سیما، تمثاللرنی سنب، تصنیفلب، اولر کېلگن ا‌ۉرینلرگه قره‌ب، ضمیریده‌گی معنانی «یېچیش»؛
    شاعر اثرینی علمِ ادب نینگ بیرار یۉنه‌لیشی اساسیده اۉرگنیش؛
    شاعر اثرینی شو پیتگچه تلقین قیلیش مسأله لریگه مناسبت.

بیز کېلتیرگن اوشبو شرطلی «قالب»لر شاعر ایجادینی اۉرگنیش و اونگه مناسبت بېلگیلشده بیر خیلده‌لیک (stereotype)لرنی کېلتیریب چیقرگنینی انکار اېتیب بۉلمه‌یدی. تکلیف اېته‌یاتگنیمیز اسلوبده قوییده‌گی پرنسیپلر استوار ا‌ۉرین توته‌‌دی:
علیشېر نوایی نینگ عقيدوي یاندشووینی اسلام عقيده‌سی نینگ باش منبعلری – قرآن و حدیث، تن آلینگن عقیدوي قانونلرگه قیاساً تېکشیریش؛
علیشېر نوایی حدودیگه اسیر بۉلمسدن، اوندن تشقریگه چیقیب، شاعر نینگ قره‌شلرینی انیق تیزیم اساسیده یوزه‌گه چیقریش؛
علیشېر نوایی قره‌شلری نینگ ۲۱۔عصر محیطی آدمی آنگی، حیاتیده انیق تأثیری مسأله‌سینی تدقیق اېتیش؛
علیشېر نوایی ایجادي میراثی نینگ ملي اۉزلیک و ملي شعور افقیده‌گی اۉرنی خصوصیده انیق خلاصه‌گه کېلیش.
تأکید اېتگنیمیزدېک، علیشېر نوایی «خمسه‌»سی نینگ مقّدمه‌ بابلریده‌گی حمد و مناجات قِسملری مؤلف نینگ اعتقادی، عالم یره‌لیشی حکمتی حقیده‌گی قره‌شلری نینگ اۉزه‌گینی، هسته‌سینی بیلیب آلیشده اساس حسابلنه‌دی.

  1. «خمسه‌» مقّدمه‌ بابلری نینگ توصیفی
    بو مسأله گه، اساساً، مستقللیکدن سۉنگ اعتبار قره‌تیلدی و بعضی تدقیقاتلرده قسماً اۉرگنیلدی، قسماً مناسبت بیلدیریلدی. بیراق «خمسه‌» مقّدمه‌ بابلرینی علیشېر نوایی دنیاقره‌شی نینگ هسته‌سی صفتیده تدقیق اېتیلگن علمي ایشلر دېیرلی اوچره‌مه‌یدی.

«خمسه‌»ده‌گی هر بیر داستان یره‌تگن ذات – خدانینگ صفتلرینی بیان اېتیش و اونگه حمد ایتیش بیلن باشلنه‌دی. شو جریانده شاعر اثر یازیشدن کۉزله‌گن مقصدینی هم بیان اېته‌دی. کېینگی بابلرده شاعر اۉزی نینگ گناهکارلیگینی اعتراف اېتیب، خدادن عفو و مرحمت تیله‌یدی؛ انسانیتگه یوباریلگن سۉنگگی پیغمبر رسول الله محمد(ص)نی وصف اېته‌دی، معراج واقعه‌سینی کېلتیره‌دی؛ یازه‌یاتگن اثرینی قَیسی سبب بیلن، قَیسی اشاره‌ یاکه امر بیلن یازه‌یاتگنینی معلوم قیله‌دی؛ استاذی – پیری عبدالرحمان جامي‌نی مقته‌یدی؛ سلفلری نظامي همده‌ دهلوي‌نی تعریفلش اثناسیده اولر نینگ خمسه‌لریگه تنقیدي یاکه ایجابي فکرینی بیلدیره‌دی؛ دولت حکمداری حسین بایقرانی کۉککه کۉتریب، آلقیشلش بهانه‌سیده اۉزی نینگ دولت باشقرووی، سیاست و عدالت بیلن باغلیق انیق تمایللرینی متن آستی قِسمگه جایله‌یدی؛ بیرار شهزاده‌گه یاکه پادشاه‌ خاندانی وکیلیگه مدحیه‌ بغیشله‌یدی، اونگه نصیحت قیله‌دی.

بو – علیشېر نوایی «خمسه‌»سیده‌گی هر بیر داستان نینگ مقّدمه‌سیده‌گی بابلر نینگ عمومي مضمونی دیر. اعتبارلی جهتی، شاعر مقّدمه‌ بابلرده یازه‌یاتگن داستان نینگ موضوعینی هم اعتباردن قاچیرمه‌یدی. بلکه‌ عمومي مضمون اوچون مقّدمه‌ بابلرنی پای‌دېوار قیلیب اِله‌دی.

بیز اوشبو مقاِله‌میزده «خمسه‌« داستانلری داستانلری مقّدمه‌ بابلریده‌گی دستلبکی ایکّی قِسم: حمد و مناجاتلرنی تحلیل قیله‌میز، اولرده عکس اېتگن مضمون اساسیده شاعر دنیا قره‌شی نینگ اساسي نقطه‌لرینی انیقلشگه دقّت قره‌ته‌‌میز.

  1. «حیرت الابرار»: «بسم الله» تعریفی، حمد و مناجاتلر
    «بسم الله» بابی
    «حیرت الابرار»ده‌گی دستلبکی باب «بسم الله» نینگ تعریفیگه، «بسم الله»ده‌گی هر بیر حرف نینگ معین معنا انگله‌تیشیگه اورغو بېریلگن. مذکور باب فقط‌گینه «حیرت الابرار» اوچون اېمس، بلکه‌ عمومي «خمسه‌» اوچون هم تېگیشلی اېکنی کۉپچیلیک تدقیقاتچیلر تامانیدن تأکیدلنگن، باب نینگ اۉزی هم تحلیلگه تارتیلگن.

علیشېر نوایی «بسم الله»نی تعریفلشگه کیریشر اېکن اونی بیرینچیدن ایپگه تارتیلگن دُر دېب اته‌یدی و ینه‌ قوییده‌گی تشبیه‌لرنی کېلتیره‌دی:
دولت و دین اۉلجه‌سینی، جنت غزالی – کېیگینی بند اېتووچی کمند (ارقان)
یاقه‌سیده مېوه‌لری کۉپ، «الف»دن درخت اۉسه‌دیگن، ایچیده جان و منگو تیریکلیک سووی (حیوان سویی) آقه‌دیگن اریق.
اِلهي گنجنی قۉریقله‌یدیگن اژده‌ها.
احد باغی (یکّه‌لیک باغی) بلبلی قۉنگن، عالي عرش ایچیده‌گی قندیل.
وحدت مخزنی – یکّه‌لیک حزینه‌سیگه یېتکزووچی اېنگ یقین یۉل.
شاعر مذکور تشبیه‌لرنی بیان اېتگچ، «بسم الله»نی وحدت مخزنیگه اېلتووچی یۉل دېب تعریفلر اېکن، شو تشبیه دایره‌سیده کېینگی فکرلرینی بیلدیریشده دوام اېته‌دی: «بسم الله» وحدت مخزنیگه اېلتگووچی یۉل، اما قتّيق و خوفلی یۉل: «لېکن اېرور هم قتیغ و، هم مخوف.»

علیشېر نوایی «بو باديه» – بو وادينی کېسیب اۉتیشنی ایسته‌گنلر ایکّی خیل بۉلیشینی تأکیدله‌یدی: اهلِ قبول و اهلِ رد. یعنی دنیا حیاتیده یشب اۉته‌یاتگن انسانلر «وحدت مخزنی» تامان یۉل باسر اېکن، اولر «بسم الله»نی قبول اېتووچی، یاکه «بسم الله»نی رد اېتووچی طایفه‌گه بۉلینه‌دی، اوچینچی طایفه‌ بۉلمه‌یدی. «بسم الله»نی رد اېتووچیلرگه «رهبرِ تفویق» – الله‌دن مدد بېریلمه‌یدی. «بسم الله» نینگ هر بیر حرفی رد اېتووچیلرگه تهدید، خوف۔خطرگه ایلنه‌دی: «با»(ب) ربی‌دن اِبا قیلیشگه چارله‌یدی، «یا»(ى) اېسه اولرگه کېله‌دیگن بلالردن آگاه اېته‌دی. «سین»(س)دن «میم»(م)گه اۉتیشده اېسه کویدیرووچی یېل۔شمال بار. «میم»(م) یۉل باشیده آغزیدن اۉت ساچیب یاتگن ایلان، اوچ «الف»(ا)، اوچ «لام»(ل) آلتی تاماندن رد اهلینی – مردودلرنی قمره‌ب آلگن، «حا»(ح)لر اېسه قتل اېتووچی خنجر، «را»(ر)لری رد اهلیگه قیران کېلتیریشنی ظاهر اېته‌دی، «ها»(ه)سی بۉیینگه ایلینه‌دیگن سیرتماق، «نون»(ن)، «یا»(ى)لر هم مردودلر نینگ کېسیلگن باشلریدیر: «تاشلر اۉلمه‌ی که، کېسوک باشلر». «بسم الله»ده‌گی تشدید بو اېلگه عینِ شدّت دیر. اهلِ رد «بسم الله»نی قبول قیلمس اېکن، اولر اوچون «بسم الله» انه‌ شونده‌ی تهدید دیر.

اما «بسم الله»نی قبول اېتگنلر، «وحدت مخزنی» تامان دنیا واديسینی کېسیب اۉتر اېکنلر، «بسم الله» سعادت مژده‌سیگه ایلنه‌دی. «با»(ب)سی جنت بشارتی، «سین»(س)ی سلامتلیک۔امانلیک یۉلی نینگ زینه‌سی، سعادت یوزی عکس اېتگن آیینه‌؛ «میم»(م) مقصد منزلیگه یۉل آچه‌دی، بلکه‌ مقصد منزلیده‌گی سرچشمه‌ – بولاق؛ «الف»(ا)لر جان ارا جایلشگن بۉلیب، جان شبستانی – قارانغولیگینی یاریتووچی هم دیر؛ «لام»(ل)لری ضرر بیراغی، بو ضرر بیراغینی ظفر هواسی – شمالی هیلپیره‌ته‌دی؛ «ها»(ه)سی «هويت»ده الله نینگ ذکریده جلوه‌ اېته‌دی، «لام»(ل) بیلن بوتون عالم الله نینگ ملکی اېکنیگه قایل؛ «را»(ر)لری جنت اېشیکلری، «حا»(ح)لری وحدت غنچه‌سی نینگ بېشیگی؛ شو طریقه‌، علیشېر نوایی «بسم الله»نی مؤمنلر و کافرلر اوچون قنده‌ی معنا، مضمون۔ماهیت کسب اېتیشینی بیان اېته‌دی: اهلِ رد «داغ اوستیگه داغ»گه قاِله‌دی، اهلِ قبول اېسه باغ ایچره‌. علیشېر نوایی نینگ فکریچه، بو نینگ حکمتی شو که، اهلِ رد اوستیده الله نینگ قهری، اهلِ قبول اوزره‌ الله نینگ لطفی نمایان بۉله‌دی.

«تا اگر اۉت ساچسه، جلاليتی،
لطف ایله‌ سوو اورغه‌ی جهاليتی.»

شاعر «بسم الله» تفسیرینی یکونلش اثناسیده اۉز نفسیگه قره‌ته‌‌ «وحدت مخزنی»گه سفر قیلر اېکن، یۉل نینگ یامان۔یخشیسیدن غم یېمسلیککه، «بسم الله» دېب یۉلگه قدم قۉییشگه چقیره‌دی:

«یۉل یامان و یخشیسیدن یېمه غم،
«بسم الله» دېگیل و، قۉیگیل قدم.»

علیشېر نوایی نینگ «بسم الله»گه بېرگن تعریفی اساسیده اونینگ بو مسأله‌ده‌گی قوییده‌گی یاندشوولرینی آیدینلشتیریش ممکن:
شاعر «بسم الله»نی تعریفلشده انیق علمي یۉلدن بارمه‌یدی، یعنی قرآن یاکه حدیث، اۉتگن اسلام علمالری نینگ بو موضوعده‌گی دلیللنگن معلوماتلریگه ته‌ینمه‌یدی، بلکه‌ شاعرانه اسلوبگه سوینگن حالده «بسم الله»نی تشبیه‌لر اساسیده صفتله‌یدی.
علیشېر نوایی «بسم الله»گه بۉلگن مناسبتینی اسلام دینی اساسیده بېلگیله‌یدی. «بسم الله» واسطه‌سیده اسلامنی قبول قیلگنلر و رد قیلگنلر نینگ حالتینی یاریته‌دی.
علیشېر نوایی مذکور بابده اۉزیگه خاص مهارت بیلن معین زمان و مکاننی تصویرله‌یدی. اهلِ قبول و اهلِ رد نینگ کېچمیشینی «بسم الله» حرفلری معناسینی رمزلر آرقه‌لی بیان اېترکن، اۉقووچی نینگ کۉز اۉنگیده وقت و حرکت جریانلرینی گوده‌لنتیره‌دی.
شاعر «بسم الله» تعریفی بیلن «وحدت» توشونچه‌سینی مرکزگه قۉیه‌دی. معلوم که، برچه‌ پیغمبرلر یېر یوزیگه الله نینگ یکّه‌لیگینی – توحیدینی یېتکزیش، انسانلرنی یکّه‌ الله‌گه عبادت قیلیشگه دعوت اېتماق اوچون یوباریلگنلر. توحید – وحدت، علیشېر نوایی نزدیده، مخزن – خزینه‌دیر.
«بسم الله» اېسه انه‌ شو خزینه‌گه انساننی مُشَرّف اېته‌دی. ذاتاً، «بسم الله» – الله نینگ اسمی بیلن، رحمان و رحيم الله نینگ اسمی بیلن انسان حیاتگه، بارلیققه یانده‌شر اېکن، شبهه‌سیز، بوتون موجوديتنی، اۉزینی ایشلرینی، تقدیرینی یکّه‌ الله‌گه تاپشیرگنینی اعلان قیله‌دی. علیشېر نوایی «بسم الله» نینگ ماهیتینی – اونینگ انسانیت اوچون نَه قَدَر اهمیتلی اېکنینی یارقین، تأثیرچن، رئال توشونتیریش اوچون هم عیناً تشبیه‌لرگه ته‌ینگنی احتمالدن خالی اېمس.

«بسم الله»نی ایتیش بیلن انسان بوتون عنان۔اختیارینی، ایشلرینی، تقدیرینی ربی‌گه تاپشیریب قۉییشی، شو باعث یامانلیک و یخشیلیکدن خواطرگه توشمسلیگی کېره‌کلیگی شاعر نینگ اۉزیگه قره‌ته‌‌: «یۉل نینگ یامان و یخشیلیگیدن غم یېمه»، – طرزیده‌گی تأکیدیده آچیق کۉرینه‌دی. بو ا‌ۉرینده مؤمن نینگ تقدیر نینگ یخشی و یامانیگه راضی بۉلیشی لازملیگی حقیده‌گی عقيده بیان اېتماقده.

  1. «حیرت الابرار» اِله‌گه حمد
    «حیرت الابرار» نینگ ایکّینچی بابی اِله‌گه حمد۔مقتاو موضوعیگه بغیشلنگن. شاعر سرلوحه‌ده اِله نینگ «خالق» صفتینی بیرلمچی ا‌ۉرینده تیلگه اِله‌دی و تۉرتته مسأله نی بیان اېته‌دی:
    خالق نینگ یره‌تووچی قلمی (قلمِ صُنعی) مخلوقات تصویرینی چیزووچیدیر (چهره‌کشا دیر)؛
    خالق نینگ حکمت قلمی (خامه‌ی حکمتی) صنعت اېتیلگن نرسه‌لرنی (مصنوعاتنی) گۉزللشتیرووچیدیر (جمال افزا دور)؛
    خالق نینگ شوق زنجیریدن (سلسله‌ی شوقیدن) کۉنگیل غنچه‌سی بیر حسن گُلیگه باغلنه‌دی (وابسته‌لیک)؛
    خالق نینگ شوق زنجیریدن (سلسله‌ی محبتی) بیلن هر بیر کۉز یولدوزی بیر قاش هلالیگه پیوسته‌ بۉله‌دی.

کۉرینیب توریبدی که، علیشېر نوایی خالق بۉلمیش اِله نینگ ایکّی خیل قلمی (قلم صنع و خامه‌ی قسمت) همده‌ شوقی و محبتی بارلیگینی تأکیدله‌ماقده.
اِله‌گه حمد بابیده دست‌اوّل شاعر اِله‌گه حمد ایتیش اِله نینگ ذاتی بیلن واجب اېکن که، حمد ایتووچی (حامد) اِله نینگ ذاتیده‌گی ذرّه‌لر اېکنینی ایته‌دی:

حمد انگه‌کیم، واجبِ بالذات اېرور،
حامد انینگ ذاتیکه ذرات اېرور.

شاعر نینگ ایشانیشیچه، اِله نینگ یکّه‌لیگی اونینگ ذاتیده قویاش قنده‌ی انیق و بار بۉلسه، انه شونده‌ی معلوم دیر:

«وحدتی ذاتیغه قویاشدېک تانوق.»

شوندن سۉنگ علیشېر نوایی اِله نینگ «یره‌تووچی قلمی» («قلمِ صنع») نینگ صنعتینی بیان اېتیشگه کیریشه‌دی: «اِله جسم آسمانینی یاروغ اېتدی؛ سمانی فیروزه‌ گُلشن اۉله‌راق بلند کۉتردی، اونده یولدوزلر گُل کبی ساچیلگن؛ لاجورد فلک اِله نینگ صنعتیده‌گی شونده‌ی نرسه که، او نرده نینگ ایکّی تخته‌سیگه اۉخشه‌یدی.»

شاعر بو تمثیل بیلن خالق نینگ (اِله نینگ) ایشلرینی بیان اېتیش دوامیده‌ او انسان مییه‌سینی یره‌تیب، ایچیگه عقلدن چیراق قۉیگنینی ایته‌دی:

چون یسه‌بان حجره‌ی تاری دماغ،
عقلدین اول حجره‌ده یاقیب چراغ.

عقل چیراغی نینگ پیلیگی عنایت ایپی، اونده‌گی شعله اېسه هدایت نوری دېر اېکن نوایی بو نوردن کۉنگیل مسکنی هم نصیبه آلگنینی تأکید قیله‌دی: «اندین آلیب نور و کۉنگیل مسکنی». اما «عشق یېلی عقل چیراغینی اۉچیره‌دی، زهد و تقوانی، صبر و ساکنلیکنی برباد اېته‌دی. عقل نهالینی خَشَککه ایلنتیره‌دی، بلا دېنگیزینی تۉلقینلنتیره‌دی. درد و بلا آلاوینی النگه آلدیره‌دی. بو اۉتنی اېسه وصال بولوتی نینگ یامغیر اۉچیریشی ممکن خلاص.»

شونده‌ی قیلیب، علیشېر نوایی بو ا‌ۉرینگنچه اِله نینگ یکّه‌لیگی نینگ (1)، اِله عالمنی (2)، عقلنی (3)، عشقنی (4) یره‌تگننی بیان اېتیب کېلدی و حسن قویاشی (5)، تۉغریسیده سۉز باشله‌یدی. «حسن قویاشی»نی به تفصیل تعریفلر اېکن، اونی عالمده‌گی حادثه‌لر نینگ مرکزیگه قۉیه‌دی: «اِله حسن قویاشینی افقلرنی کویدیرووچی قیلدی، اونینگ پارلشی بیلن عالمنی یاریتدی.»

علیشېر نوایی حسن قویاشینی قویاش اېمس، جنت حویلیسی (روضه‌ی رضوان)، روضه‌ ایچیده‌گی خندان گُل دېب اته‌یدی. مبالغه‌نی کوچه‌یتیریب، حسن قویاشی جلوه‌سیدن جان گُلشنی گۉزللشدی، اونی کۉریب محزون کۉنگیل آساییش تاپه‌دی دېب تأکیدله‌یدی.

شاعر نینگ فکریچه، «اِله حسن‌گلی نینگ ذاتیغه لطف و صفا و وفا ایسینی بېرمه‌گن، او هېچ قچان وفا قیلمه‌یدی. حسن عشقنی جان رشته‌سیغه باغله‌یدی؛ حجر واديسیده‌گی هر بیر گیاهنی نیشترگه ایلنتیره‌دی.»

علیشېر نوایی شو طریقه‌ اِله بوتون عالمنی اۉزارا باغلیق یره‌تگنینی ایته‌دی، یېرنی (کُره‌ی خاک) ساکن، فلکلر یېر اطرافیده ایلنیب یورووچیدیر دېیدی. شاعر نینگ فکریچه، فلکلر عمان (اقیانوس)، یېر اېسه اونینگ مرکزیدیر:

تاکه‌ محیط اۉرنیغه افلاک اېرور،
مرکزی آنینگ کُره‌ی خاک اېرور.

یکونده شاعر اِله نینگ لطفی بیلن موجودلیک، قهری بیلن نابودلیک صادر بۉلیشینی ایته‌دی:

لطفی بیلن بارچه‌غه موجودلیق،
قهریدین۔اۉق بۉلغوسی نابودلوق.

علیشېر نوایی نینگ «حیرت الابرار» داستانی 2۔بابی – اِله‌گه حمد موضوعی بیلن تنیشوو، قوییده‌گیچه خلاصه‌لرنی چیقریش ممکن:
علیشېر نوایی اِله نینگ خالق اېکنینی اعتراف اېته‌دی. اونگه حمد ایتیش اونینگ ذاتیده واجب، همده‌ ایتووچیلر اونینگ ذاتیده‌گی ذرّه‌لر (حامد انینگ ذاتیغه ذرات اېرور) دېب ایشانر اېکن، شاعر اِله عالمنی قمره‌ب آلگن یاکه عالم اِله نینگ ظهوری دیر (کۉرینیشی) دېگن اعتقادده بۉلگنی آیدینلشه‌دی.
علیشېر نوایی عقل، کۉنگیل، حسن، عشق حقیده گپیریش اثناسیده، اولرنی اۉزارا باغله‌یدی. اِله نینگ شوقی و مهابتی شو نرسه‌لرده نمایان بۉله‌دی دېب حسابله‌یدی.
علیشېر نوایی اِله عالمنی اۉزارا باغلیق، زنجیر کبی وابسته یره‌تگن، یېر عالم نینگ مرکزی دېب تأکیدله‌یدی.
شاعر اِله نینگ لطفی و قهری بیلن عالم موجود یاکه نابود بۉله‌دی دېییش آرقه‌لی برچه‌ نرسه‌نی اِله نینگ لطفی و قهریگه باغله‌یدی.

  1. «اوّلغی مناجات»: «برچه‌نی مرآتِ جمال ایله‌دی»
    علیشېر نوایی «حیرت الابرار»ده «اوّلغی مناجات»گه قۉیگن سرلوحه‌سیده باب نینگ اوچ اساسي مسأله نی یاریتیشنی معلوم قیلگن:
    حق نینگ اوّليتی – عقل اونگه شریک تاپالمسلیگی، اوّل و آخر اېلی بیر بۉلیب حمد ایتسه‌لر هم، اونگه مناسب درجه‌ده مقتاو ایته آلمسلیکلری حقیده؛
    ممکنات دېب اتلگن گُلشنده‌گی گُللر نینگ قنده‌ی قیلیب یۉقلیک تونیدن بارلیق گُلستانیگه کېلگنی حقیده؛
    کاینات بیر بازار؛ بو بازارده دُرلر بار؛ اۉشه‌ دُرلر مخفي‌لیک بولوتیدن ظاهر بۉلیش دریاسیگه توشگنی نینگ معرفتی حقیده.

سرلوحه‌دن کۉرینیب توریبدی که، شاعر عالمنی یگانه‌ اِله یره‌تگنی حقیده سۉز آچماقچی. باب نینگ دستلبکی اوچ بَیتیده علیشېر نوایی اِله‌گه مراجعت قیلیب، اونینگ ابدي و ازلي اېکنینی تأکیدله‌یدی. اونینگ خالق اېکنینی، برچه‌ یره‌تیقلرنی عینِ – اساسی اونینگ اۉزی اېکنینی ایته‌دی: «بارچه‌غه خالق، باریغه عَین اۉزونگ». شو بیلن مناجاتده‌گی دستلبکی قِسم یکونلنه‌دی و شاعر عالم نینگ پیدا بۉلیشیدن اوّلگی حالت – یۉقلیکنی، یعنی «آدم شبستانی»نی تعریفلشگه کیریشه‌دی. بو تعریفده علیشېر نوایی یېر یوزیده‌گی برگی سومن، کۉکده یولدوزلر، زمینده انسانلر، انسانلرده اېسه ستم بۉلمه‌گنینی ایته‌دی. شو ا‌ۉرینده شاعر «حُسن اۉتی» حقیده سۉز باشله‌یدی. «حسن اۉتی» سببلی عشق پیدا بۉلمه‌گنیگه اورغو بېره‌دی: هلی شمع کاشانی نینگ یاریتمه‌گن – شمع عشقیده پروانه‌ هم کویمه‌گن؛ گُل یوزینی کۉرستمه‌گن – بلبل گُل عشقیده زمزمه‌‌ قیلمه‌گن؛ نرگس گُلی نینگ مست کۉزی یۉقلیک گُلشنیده مست اویقوده؛ مُغ دَیریده – بُت‌پرستلر بتخانه‌سیده می سقلنه‌دیگن خُم آچیلمه‌گن، می قوییب بېرووچی مُغبچه (باِله‌) عشوه‌سی بیلن زهد اېلینی دُردنۉش – می قویقه‌سینی ایچووچی قیلیب قۉیمه‌گن.
علیشېر نوایی بو حالتلرنی بیان اېترکن، عالم نینگ یره‌تیلیشی سببی – عشق دېگن قره‌شنی تأکیدلش اوچون اۉزیگه خاص تیارگرلیک کۉره‌یاتگنی معلوم بۉله‌دی.
شاعر یۉقلیک ایچره‌ «بحرِ ذات» – «ذات دېنگیزی» آرام و ساکنلیکده بۉلیب، «ممکنات» موج اېتمه‌گنینی ایته‌دی:

کۉرگوزیب آرام و سکون بحرِ ذات،
موج عیان ایله‌مه‌یین ممکنات.

شو ا‌ۉرینده، علیشېر نوایی «بحرِ ذات» – «ذات دېنگیزی» دېگنده عیناً نیمه‌نی نظرده توتگنی قیزیق. قاِله‌وېرسه، سرلوحه‌ده کېلگن «ممکنات» کلمه‌سی هم بار که، بو هم اۉزیگه خاص ایضاح طلب قیله‌دی.

«بحرِ ذات» و «ممکنات» عیناً نیمه‌ اېکنی مذکور باب نینگ اۉزیده معلوم بۉله‌دی: شاعره‌ هلی عالم یره‌تیلمه‌گن پلّه‌ده «بحرِ ذات» نینگ موجود بۉلگنی، او آرام و ساکنلیکده اېکنینی تأکیدله‌یدی، حال بو که، اوندن بۉلک هېچ نرسه‌ یۉق. دېمک، علیشېر نوایی نظرده توتگن «ذات دېنگیزی» – یره‌تووچی اِله دیر. ممکنات اېسه – یره‌تیله‌جک نرسه‌لر دیر. بو کېینگی بَیتلردن هم آیدینلشه‌دی. شاعر ازلدن موجود بۉلگن اِله‌گه مراجعت قیلرکن، اونینگ عالمنی نیمه‌ اوچون یره‌تگنی حقیده سۉز باشله‌یدی. بو مذکور مناجاتده‌گی اوچینچی قِسم نینگ باشلنیشی هم دیر.

علیشېر نوایی تأکیدله‌یدی که، ازلدن موجود بۉلگن اِله بار اېدی، خلاص. اونینگ حسنی اۉزیگه‌‌گینه جلوه‌ قیله‌دی؛ اونینگ حسنینی غیب کۉزگوسی عکس اېتتیره‌دی؛ اِله نینگ اۉزی نظر سالووچی بۉلیب اۉزیگه نظر ساِله‌دی، اۉزیگه بۉلگن اۉز عشقیدن خوش بۉلیب، حسنیدن مغرورلنه‌دی:

ناظر اۉزونگ اېردینگ و منظور اۉزونگ،
عشقینگگه خوش، حسنونگه منظور اۉزونگ.

فقط بیرلیک بار اېدی، سناق، عدد یۉق اېدی؛ اِله نینگ علمینی اجمال اېته‌دیگن ذات یۉق اېدی. لېکن عاشقلرنی کویدیرووچی چهره‌، افقلرنی کویدیرووچی لمعه – نور ظاهر بۉلیب، حسنی نینگ کمالینی آشکار اېتیشنی بیان قیلدی:

قیلدی مظاهرده خَیالی ظهور،
تاپقه‌لی اول حسن کمالی ظهور.

سوال توغیله‌دی: «اۉشول چهره‌ی عشّاق‌سوز» (عاشقلرنی کویدیرووچی چهره‌) کیمگه تېگیشلی؟ جواب متندن انگلشیله‌دی – هلی عالم یره‌لمه‌گن پلّه‌ده ازلدن موجود بۉلگن اِله (بحرِ ذات) «چهره‌ی عشّاق‌سوز» نینگ اېگه‌سی دیر. یعنی خدا اۉز حسنینی آشکار اېتیشنی خواهله‌دی دېماقده علیشېر نوایی. نوبتده‌گی بَیتلرده بو یقّال کۉرینه‌دی. شاعر اِله‌گه قره‌ته‌‌ حسنینگ جلوه‌سیگه چېگره‌ (حد) یۉق اېدی، شو نینگ اوچون عددسیز کۉزگو کېره‌ک بۉلدی دېیدی:

جلوه‌ی حسنونگغه چو یۉق اېردی حد،
کۉزگو کېره‌ک بۉلدی انگه بې‌عدد.

شاعر انه‌ شو سبب طفیلی اِله کایناتنی یره‌تدی دېب حسابله‌یدی. کاینات – رنگین بیر گُلشن، اونده‌گی هر بیر گُل چین کۉزگوسی دیر، او کۉزگولرده خدا نینگ حسنی جلوه‌ قیله‌دی دېیه تأکیدله‌یدی نوایی:

آچتی بو گُلشننی که رنگین اېرور،
هر گُل انگه آیینه‌ی چین اېرور.

جلوه‌ی حسن اۉلغه‌لی ظاهر انگه،
بۉلدی بو مرآت مظاهر انگه.

علیشېر نوایی فکریده دوام اېترکن، تۉقّیز قبت آسماننی «لوحه‌ی آیینه‌فام» – «آیینه‌ کبی لوحه‌» دېب اته‌یدی. بو آیینه‌ده‌گی هر بیر یولدوز خدا نینگ حسنی اوچون کۉزگودیر: «کۉزگو کیبی حسنونگ اوچون مظهرې.»

شاعر شوندن سۉنگ کایناتده‌گی، یېر یوزیده‌گی هر بیر نرسه‌نی آیینه – کۉزگو بیلن باغلب تعریفله‌یدی: قویاش نینگ یوزی آیینه‌رنگ؛ کۉک آیینه کبی صحیفه‌؛ شمال چنگ بیلن چیرمشیب آیینه‌گه ایلنه‌دی…

خلاصه‌ده علیشېر نوایی انیق روشده اۉز قره‌شینی آیدینلشتیره‌دی – همه‌ یره‌تیقلر اِله نینگ جمالیگه کۉزگودیر: «بارچه‌نی مرآتِ جمال ایله‌دینگ.»

شونده‌ی قیلیب، علیشېر نوایی مذکور مناجاتده‌گی تۉرتینچی قِسم – انسان موضوعیگه تۉخته‌له‌دی. او برچه‌ یره‌تیقلردن مقصد – انسان اېدی دېیه تأکیدله‌یدی: «…باریدین غرض انسان اېدی.»

چونکه‌ شاعر نینگ فکریچه، انسان اِله نینگ کلامینی انگله‌گووچی، اونینگ یشیرین سِرلرینی کۉترووچی (حامل)؛ خدا انسان نینگ کۉنگلینی اۉز گنجی نینگ بیر قِسمی؛ انسان جسمینی اېسه اۉشه‌ گنجگه طلسم قیلدی.

علیشېر نوایی مذکور مناجات نینگ یکوني قِسمیده خداگه التجا قیلیب، اۉزینی اِلهي گنج محرمی قیلیشینی سۉره‌یدی، سِرلرینگنی (رازینگنی) مېنگه بېر، ینه‌ نیمه‌ قیلیشنی اۉزینگ بیله‌سن دېب اطاعتکارلیک اظهار اېته‌دی:

آنچه که رازینگغه امین قیل انی،
هر نې قیلورسېن ینه‌ سېن بیل انی.

دېمک، علیشېر نوایی نینگ «حیرت الابرار» داستانیده‌گی «اوّلغی مناجات» بابی بیلن تنیشیش اثناسیده اوشبو خلاصه‌لرنی عموملشتیریشی ممکن:
علیشېر نوایی عالمنی یره‌تگن اِله نینگ ابديلیک و ازليلیک، خالقلیک (یره‌تووچیلیک) صفتلرینی اعتراف اېته‌دی و او هلی هېچ نرسه‌ بۉلمه‌گن بیر پیتده هېچ نرسه‌گه محتاج بۉلمه‌گن حالده اۉز۔اۉزیدن موجود اېدی دېب اعتقاد قیله‌دی.
علیشېر نوایی عالم یره‌لیشی نینگ سببی اِله نینگ حسنیگه کۉزگو (مرآت) لازم بۉلگنیدیر دېب حسابله‌یدی. اِله کایناتده‌گی هر بیر ذرّه‌نی اۉز جمالی اوچون آیینه قیلدی دېب ایشانه‌دی.
علیشېر نوایی اِله نینگ سِرینی گنج (خزینه‌) دېب حسابله‌یدی، اۉشه‌ سِرگه محرم بۉلیشنی خواهله‌یدی و اۉزینی، برچه‌ ایشلرینی بوتونیچه ربی‌گه تاپشیره‌دی.

  1. ایکّینچی مناجات: «کیم انگه‌دیر ملک مسلّم انگه»
    علیشېر نوایی «حیرت الابرار» نینگ «ایکّینچی مناجات» بابیده سرلوحه‌ آرقه‌لی ایکّی مسأله نی ایلگری سوره‌دی:
    «مخلوقات زېبالری نینگ جلوه‌ی ظهوری» – یره‌تیقلر نینگ گۉزللیگی جلوه‌لنیب ظاهر بۉلیشی بیلن اِله نینگ درگاهیگه بیرار فایده‌ یېتمه‌یدی؛
    «موجودات رعنالری نینگ حادثه‌ی فتوری» – موجود نرسه‌لر نینگ یۉق بۉلیب کېتیشی بیلن واحدِ دانا جبروت اِله نینگ خزینه‌سیگه ذرّه‌چه‌ زیان یېتمه‌یدی.
    یعنی شاعر سرلوحه‌ده عالم نینگ موجودلیگی اِله نینگ عظمتیغه مطلقا نفع کېلتیرمسلیگینی، عالم نینگ یۉق بۉلیشیدن خداگه عموماً ضرر یېتمسلیگینی قطعي تأکیدله‌ماقده. دېمک، مذکور بابده علیشېر نوایی عالم نینگ یره‌تیلیشی و یۉق بۉلیشی حقیده سۉز یوریتماقچی اېکنی معلوم بۉله‌دی.

علیشېر نوایی دستلبکی اوچ بَیتده خداگه مراجعت قیلیب، یکّه‌ اِله‌گینه عبادتگه سزاوارلیگینی ایته‌دی. شاعر خداگه قره‌ته‌‌ «جمیع موجودات وجودی سېندن، یۉقلیکدن نیمه که موجودلیککه کېلگن بۉلسه، برچه‌ سجده‌ قیلووچی (ساجد) سېنگه سجده‌ قیله‌دی»، – دېیدی.

علیشېر نوایی بلند فلکلر، تاغلر ایله‌ تۉلگن یېر؛ سما آسمانی، یولدوزلر و قویاش – بولر نینگ همه‌سینی کۉرگن عقل مهندسلری عاجز قالیب، خدا نینگ قدرتیگه لال قالیشلرینی ایترکن، اِله نینگ قهری بیلن بولر نینگ همه‌سی آستین۔اوستون بۉلیشیگه اعتقاد قیله‌دی: «تاغلر بولوت کبی کۉککه اوچه‌دی؛ سما بیر اېتک کولگه، یولدوزلر بیر هاووچ گُلگه ایلنه‌دی؛ زحل، مشتري، بهرام، قویاش، زهره‌، تير، آی کبی سیاره‌لر زوال تاپه‌دی؛ عمان۔دېنگیزلر اضطرابدن قَینه‌یدی؛ یېر اۉرنیدن قۉزغه‌له‌دی؛ یېر و سما اۉرنی المشیب کېته‌دی؛ آلاو دېنگیزده غوّاصلیک قیله‌دی، طاق فلکده رقص توشه‌دی؛ تاکلر نینگ آسمانده ترقه‌لیشی «الفراق» دېب اېشیتیله‌دی؛ بیر زومده‌ عالم یۉقلیککه یوز توته‌‌دی – تنگریدن بۉلک هېچ نرسه‌ قالمه‌یدی: «تېنگری قالیب باقي و، دَیّار یۉق.»

علیشېر نوایی بوتون عالم نینگ بار یاکه یۉقلیگیدن اِله نینگ عظمتی و جبروتیگه هېچ قنده‌ی نفع هم، هېچ قنده‌ی زیان هم بۉلمسلیگینی قطعي تأکیدله‌یدی.

مناجات یکونیده شاعر عالم یۉق بۉلیب کېته‌دیگن کون – قیامت کونیگه یېتسه یاکه یېتمه‌ی حیاتنی ترک اېتسه، ربی‌دن اِیماننی همراه اېتیشی و کۉنگلیده الله‌دن بۉلک هېچ نرسه‌ قالدیرمسلیگینی التجا اېته‌دی و خدا نینگ رحمتی، لطفیدن سۉره‌یدی:

اول نفس اِیمان منگه همراه قیل،
کۉنگلیم ارا محو سوا الله قیل.

رحمتِ عامینگنی نثار اېت منگه،
لطفِ عميمینگ منگه یار اېت، منگه.

علیشېر نوایی نینگ «حیرت الابرار» مثنويسیده‌گی «ایکّینچی مناجات» بیلن تنیشیب، شاعر اعتقادی و دنیاقره‌شی بیلن باغلیق قوییده‌گی خلاصه‌لرگه کېلیش ممکن:
اوشبو مناجات، مضمونیدن انگلشیلماقده که، عالم نینگ زوالگه یوز توتیشی – قیامت قایم بۉلیشی موضوعیگه بغیشلنگن بۉلیب، شاعر قیامت نینگ دهشتلرینی قرآن آیتلری اساسیده تصویرله‌یدی.
علیشېر نوایی مذکور مناجاتده عالم اِله نینگ قهری ایله‌ بیر زومده‌ یۉق بۉلیب کېتیشی، مکمل برپا قیلینگن، عقل اېگه‌لرینی لال اېتگن کاینات نینگ آستون۔اوستون بۉلیب، غایب بۉلیشی اِله اوچون هېچ قنده‌ی اهمیت کسب اېتمسلیگینی تأکیدلش بیلن خدا نینگ دخلسیز قدرتی، عقل تصور قیلالمه‌یدیگن…. و منگو عظمتینی بیان اېته‌دی. اطاعت اظهار قیلیب، نجات اۉتینه‌دی.

  1. اوچینچی مناجات: «ظاهر اېترسېن چو عدمدین وجود»
    مذکور بابده شاعر سرلوحه‌ آرقه‌لی مناجات نینگ قَیسی «معنی»ده اېکنینی بیان قیله‌دی:
    عالم و آدمنی بارلیقدن یۉقلیککه سالیش وجودِ مطلقدن بۉلک نینگ اختیاریده اېمس؛
    بونی توشونگن «وجود اهلی» بو ایشنی «وجودِ مطلق»دن اۉزگه‌گه هېچ قچان نسبت بېرمه‌یدی؛
    عصیان ظلمتیده آیاقدن توشگن (ییقیلگن)لرنی «شفاعتِ عالم» (سۉنگگی پیغمبر محمد ؐ) نینگ شفاعتی توتیب قاِله‌دی؛
    اول ذات (ؐ)شفاعت قیلگنلرگه عالم نینگ خالقی و آدمزاد هم شفاعت نظری ایله‌ باقه‌دی.
    مذکور سرلوحه‌ده علیشېر نوایی «وجودِ مطلق»، «وجود اهلی»، «خالقِ عالم» دېگن تعریفلرنی کېلتیرماقده. مضموندن انگلشیله‌دی که، شاعر «وجودِ مطلق» دېب اِله‌نی، «وجود اهلی»دېب اِله‌گه اطاعت قیلووچیلرنی، «خالقِ عالم» دېگنده هم عیناً خدانی نظرده توته‌‌دی.

مناجات نینگ باشلنیشی اِله‌گه قره‌ته‌‌ مراجعت ایله‌ اونی مقتشگه بغیشلنیب، شاعر برچه‌ یره‌تیقلر اِله نینگ لطفی اېکنینی ایتیب، اولرنینگ ایچیده انساننی شریف اته‌یدی: «بارچه‌دن انساننی شریف ایله‌دینگ». علیشېر نوایی عالمده‌گی برچه‌ نرسه‌ کۉزگه وابسته، باغلیق یره‌تیلگنینی، بو بویوک ایش اېکنینی تأکیدلش اساسیده بو عالمنی یۉق قیلیش اِله‌گه اۉته‌ آسانلیگینی ایته‌دی. شونده‌ی قیلیب، شاعر قیامت قایم بۉلیب، قبرلر یاریلیب، انسانلر محشرگاهده ییغیلیشلرینی بیان اېتیشگه کیریشه‌دی: «نې کون اۉشول آه و ندامت کونی، – آه و ندامت نې، قیامت کونی.»

علیشېر نوایی حشر کونی اوّل و آخر اېل و زار و اسیر حالده اۉز احوالیدن نفرت اېتیشینی تصویرلب دوام اېته‌دی: هر کیم اۉز دردیگه «وای۔وای» دېب، اۉز ایشیگه «های۔های» دېب ییغله‌یدی؛ نامه‌ی اعمالی کېلتیریلگنده انسانلر یوره‌گی قان بۉله‌دی؛ آنه‌ قیزیگه، آته‌ اۉغلیگه باقمه‌یدی، برچه نینگ آغزیده یگانه‌ سۉز «وا حسرتا، عاصيلر گروه۔گروه کېلتیریله‌دیلر، یېلکه‌لریگه عصیانلری تاغ۔تاغ قیلیب یوکلنگن؛ جهنم آلاوی لاوولّه‌یدی – بونی کۉریب اېل نینگ سویکلری اېریب کېتر درجه‌گه کېله‌دی؛ شو بیلن بیرگه‌لیکده جنت گُلی جلوه‌لنیب، دۉزخ اۉتیدن کۉپراق دهشتگه ساله‌دی؛ قویاش نینگ حرارتیدن مییه‌ قَینه‌یدی؛ قیامت اهلی نینگ فریادی کۉککه اۉره‌له‌دی؛ قیل کۉپریک خَیال ایپی کبی اینگیچگه‌؛ «حاکمِ عادل» – خدا یگانه‌ حکمران بۉلیب، جبارلیک و قهارلیک صفتلری اوج و موجینی کۉرسته‌دی؛ وليلر متفکر، نبي‌لر متحیر – حیرتلنووچی – بۉلیب قاِله‌دی؛ لېکن عربي پیغمبر اونده‌ی اېمس، او شفیع – شفاعتچی اۉله‌راق گاه صراط اوستیگه باره‌دی، گاه ترازو تامان قدم باسه‌دی؛ بویوک هِمت ایله‌ «امتیم، امتیم»، – دېب قیغوره‌دی – او – پیغمبر آخرِ زمان ؐ کیمنی شفاعت اېتسه، تېنگری قبول قیله‌دی، اصلیده رسول الله ؐ نیمه‌نی قصد قیلسه، بو حقدن دیر:

بۉلسه نې مقصودغه میلی انینگ،
حقدین اۉلوب برچه‌ طفیلی انینگ.

شونده‌ی قیلیب، علیشېر نوایی مشهور تعریفینی رسول اکرم ؐ نینگ شفاعتلری حقیده‌گی واقعه‌نی بیان قیلیشی بیلن یکونله‌یدی و ربی‌گه التجا باشله‌یدی: «یا ربیم، سېن نبي نینگ (ؐ) حقیگه نصیب قیلگن نعمتلرینگ سببلی او سېنگه حبیب بۉلدی؛ بو غم انجمنی، ماتم مجموعه‌سی ارا شفاعتگه یېتکزدینگ، بو سېنینگ لطفینگدیر… نبي نینگ (ؐ) جرم اېگه‌لرینی ایزلب، کرَمینگنی سۉره‌ب، وَیل و چاه ایله‌ جزالنگنلرگه – عمریده بیر عمل قیلمه‌گن، دینیگه خلل بېرگن خطادن اۉزگه‌ ایشی بۉلمه‌گن امتیگه، جانی اندوه‌ اۉتیدن غمده، یوزی عصیان توتونیدن قاره‌ بې‌چاره‌لرگه یوزلنیب، اولرنی خلاص اېتیشنی ایسته‌سه، مېن عاصينی هم اونینگ کۉزیگه اوچره‌ت»!

علیشېر نوایی نینگ «حیرت الابرار»یده‌گی اوچینچی مناجاتینی تحلیل قیلیب، قوییده‌گی خلاصه‌لرگه کېلیش ممکن:
اولر نینگ اعتقادیچه، بوتون عالمنی مکمل صنعت اۉله‌راق یره‌تگن اِله‌گه اونی یۉق قیلیش ذرّه‌چه‌ آغیرلیک توغدیرمه‌یدی؛ لطفی ایله‌ یره‌تگن نرسه‌لرنی قهری ایله‌ ینه‌ یۉقلیککه روانه‌ قیلیشی آسان.
علیشېر نوایی اِله نینگ اراده‌سی ایله‌ عالم یۉقلیککه یوز توتگچ، انسانلر محشرده جمع‌ بۉلیشلری؛ دنیا حیاتیده‌گی عمللری یازیلگن نامه‌لرنی آلیشلری؛ دۉزخ آلاوی دهشتی، جنت نینگ راحتی؛ ثواب و گناه تارتیله‌دیگن ترازی؛ انسانلر اۉتیشلری لازم بۉلگن صراط کۉپریگی، قیامت دهشتیدن انسانلر نینگ پراکنده‌ بۉلیب، اۉزلری بیلن اۉزلری آواره‌ بۉلیب قالیشلری حقیده قطعي ایشانچ بیلن تأکیدله‌یدی.
علیشېر نوایی سۉنگگی پیغمبر محمد ؐ نینگ شفاعتینی تأکیدلب، شفاعت هم الله نینگ لطفی اۉله‌راق صادر بۉلیشینی بیان قیله‌دی. گناهلری عفو اېتیلیب، شفاعتگه سزاوار بۉلیشینی اِله‌دن التجا قیله‌دی.

  1. تۉرتینچی مناجات: «سېن انگه بۉلغیل که، انگه اوشبو بس»!
    تۉرتینچی مناجاتنی علیشېر نوایی «کرَم دریاسی» وصفیگه بغیشله‌یدی. شاعر نینگ یازیشیچه، بو دریا عنایت نسیمیدن موجگه کیریب، عاصيلر نینگ عصیانلرینی خس و خشک کبی قیرغاقلرگه آته‌دی؛ گناه تاغیدن لنگر سالگنلر نینگ کېمه‌لرینی پر کبی یېنگیل حرکتلنتیریب، مقصود ساحلیگه یېتکزه‌دی؛ بو مضمون اوچینچی مناجاتده‌گی شفاعت موضوعیگه بې‌واسطه‌ علاقه‌دار حسابلنه‌دی.

شاعر اوّل اِله نینگ کرَمینی وصف اېته‌دی: «سېنینگ کرَمینگ آلدیده گناه تاغی خودّی پر کبی دیر». شو طریقه‌ علیشېر نوایی اِله نینگ بوتون جهان اهلی نینگ گناهینی، جرمینی عفو اېتیشگه قادر اېکنینی قطعي تأکیدله‌یدی:

جمله‌ جهان اهلی خطا قیلسه‌لر،
جرم بیلن نامه‌ قرا قیلسه‌لر،

نامه‌نی آق ایله‌مک آسان سنگه،
کیم یۉق اۉشل امرده نقصان سنگه.

علیشېر نوایی اِله نینگ رحمتیگه، مغفرتیگه گناهکارلر حقلیراق دېب حسابله‌یدی:

هر کیشی عاصي و گناهکارراق،
عفو ایله‌ رحمتقه سزاوارراق.

چونکه‌ شاعر نینگ فکریچه، گناهسیز آدمنی عفو قیلیش ممکن می؟ بولوت عمان اوستیده یامغیر تۉکیشدن نیمه‌ نفع؟

علیشېر نوایی دوام اېته‌دی: «تون اۉیین و گناهلر ایله‌ ظلمتده، لطف قویاشی اېسه اونی یاریته‌دی. عصیان تونی گناه ایله‌ قاره‌یمه‌سه‌، عفو چیراغی قچان نور ساچه‌دی؟»

شاعر نینگ فکریچه، بو دنیاده کیم که زهد و تقوا ایله‌ یشب اۉتسه، اونگه جنت عطا اېتیلسه، گناهکارلر نینگ احوالی نې کېچه‌دی؟ دریاده سوو هَیقیریب تورسه، بیر نېچه‌ تشنه‌ آغزی قوریب، عذابده قالسه شو انصافدن می؟

علیشېر نوایی اِله‌گه قره‌ته‌‌، اگر شونده‌ی بۉلسه و خطالرنی عفو ایله‌سنگ، کرَم دېنگیزی و سخاوتینگ قیده قاِله‌دی دېیدی:

ایله‌مه‌گینگ عفوِ خطا، بس، قنی؟
بحرِ کرَم بیرله عطا، بس، قنی؟

شاعر سۉزیده دوام اېتیب، بونده‌ی بۉلیشی و – ثواب اېگه‌لری نینگ، جنت طعمه‌سیده عبادت اېتگن؛ جنتده‌گی قصرلر آرزوسیده خرابه‌ده یشه‌گن؛ هر ایشینی اِله‌دن مکافات عوضیگه ادا قیلگن انسانلر نینگ جنتگه کیریب کېتیب، جنتنی طمع قیلمه‌ی فقط اِله نینگ جمالینی خواهلب یشه‌گنلر گناهکار اۉله‌راق جهنمگه محکوم بۉلیشلرینی عقلیگه سیغدیرمه‌یدی، شو سببلی اِله‌گه سېن هر ایشنی قیلسنگ هم، بونده‌ی قیلمه‌یسن دېب ایشانچ بیلن تأکیدله‌یدی: «ایله‌گه‌سېن سېن هر ایش، الّا، بو ایش»!
علیشېر نوایی فکرینی قوییده‌گی منطق بیلن قوّتله‌یدی:

لطف و کرَم گنجینی کېتکونگ دورور؟!
کیمگه عطا و کرَم اېتکونگ دورور؟!

یعنی «گناهکارلرنی عفو اېتمه‌سنگ، لطف و کرَم خزینه‌سینی نیمه‌ قیله‌سن؟ کیمگه سخاوت کۉرسه‌تیب، کرَم قیله‌سن؟»

شاعر نینگ گناهلر نینگ عفو اېتیلیشیگه امیدی قوییده‌گی بَیت بیلن حدِ اعلی‌سیگه کۉتریله‌دی:

گرچه گُنه نینگ حد و پایانی یۉق،
ایله‌مه‌سنگ رحم هم امکانی یۉق.

یعنی «گرچه گناهلر چېک۔چېگره‌سیز بۉلسه هم، عفو قیلمه‌سنگ، امکانی یۉق.»

شو طریقه‌ شاعر گناهلر کېچیریلیشی مسأله‌سینی مرامیگه یېتکزیب تعریفله‌گچ، اۉزی نینگ عفو اېتیلیشیگه امید قیله‌دی، اِله‌گه قره‌ته‌‌ اۉزی جنتنی هم، جنتده‌گی حورنی هم آرزو قیلمسلیگینی ادعا قیلیب، فقط اِله نینگ اۉزی یېترلی اېکنینی معلوم قیله‌دی:

اېرمس انگه حور ایله‌ جنت هوس،
سېن انگه بۉلغیل که، انگه اوشبو بس.

«حیرت الابرار»ده‌گی تۉرتینچی مناجات بیلن تنیشیش اساسیده قوییده‌گی حالتلر یقّال کۉزگه تشلنه‌دی:
شاعر مسأله‌گه صوفيلر دنیاقره‌شی بیلن یانده‌شه‌دی، مناجات اِله‌گه قره‌ته‌‌ مراجعت بۉلیشی بیلن بیر قطارده اونده اۉز دوریده‌گی مخالف دیندارلرگه ردّیه‌ هم بیلدیرگن. علیشېر نوایی صوفيلیک فلسفه‌سیگه کۉره‌ قلبنی اِله نینگ عشقی بیلن تۉلدیریب، فقط اونینگ جمالینی مقصد قیلیش کېره‌ک دېب حسابله‌یدی. عبادتلر جنت اوچون اېمس، اِله نینگ اۉزی اوچون بۉلیشی لازم دېر اېکن، بو یانده‌شووده بیر قدر چوقور کېتیشی سېزیله‌دی و عادتي دیندارلر نینگ اعتراضیگه سبب بۉله‌دی. شو سببلی، شاعر دیندارلر – جنت طمعلری – رندلر دۉزخي می دېگن مسأله نی مناجات مضمونیگه سینگدیرگن و بونده‌ی بۉلیشی ممکن اېمس دېب خلاصه‌ قیلیب، اِله نینگ رحمتی و لطفیگه ایشانه‌دی.
مذکور تۉرتینچی مناجات آلدینگی اوچ مناجات نینگ منطقي یکونیدیر. دقّت قیلینسه، شاعر «حیرت الابرار» نینگ اوچ مناجاتیده عالم و آدم حقیده‌گی مشاهده‌سینی مختصر و تۉلیق بیان اېتگن. بیرینچی مناجاتده – عالم نینگ، آدم نینگ یره‌تیلیشی بیانی عکس اېتگن، کاینات اِله نینگ جمالیگه کۉزگو اۉله‌راق صفتلنگن، شاعر عالم نینگ بار و یۉق بۉلیشی اِله نینگ لطفی و قهریگه باغلیقلیگینی تقیقله‌گن. ایکّینچی مناجاتده علیشېر نوایی عالم نینگ یۉق بۉلیشی – قیامت حقیده سۉز یوریتگن. اوچینچی مناجاتده محشرگاهنی تصویرلب، رسول الله نینگ (ؐ) شفاعتیگه کۉز توته‌‌دی. و نهایت تۉرتینچی مناجاتده ایش نینگ یکونی – انسان نینگ عفو اېتیلیشی مسأله‌سینی کۉترگن.
علیشېر نوایی دنیاگه صوفي نگاهی ایله‌ باقیب، اِله‌گه محبتنی ترغیب اېته‌دی؛ محبت، عشق – یگانه‌ نجات، اِله‌نی تنیش معرفتی دېب بیله‌دی؛ اعتبارلی جهتی شاعر «حیرت الابرار» نینگ «بسم الله»، حمد و مناجات بابلریده عالمنی یره‌تگن اِله‌نی «الله» دېب اتَمه‌یدی – بلکه‌ اِله نینگ خالق، حق اسملرینی تیلگه آله‌دی، تېنگری، رب دېب اته‌یدی، بو اېسه شاعر نینگ معماگه فلسفه‌ و صوفیزم توشونچه‌لری بیلن قره‌یاتگنینی انیقراق تصدیقله‌یدی.

  1. «فرهاد و شیرین»
    «بحمدک فتح ابواب المعاني»

علیشېر نوایی قلمیگه منسوب «فرهاد و شیرین»داستانی بیرینچی بابی سرلوحه‌سیز بۉلیب، اِله‌گه مراجعت طریقه‌سیده باشلنه‌دی. بیرینچی مصرع عربي بۉلیب، بوتون باب اونینگ مضمونینی یاریتیشگه بغیشلنگن.

بِحَمْدکَ فَتْح ابواب المعاني،
نصیب اېت کۉنگلومه فتح اۉلمک آنی.

عربي مصرع ترجمه‌سی: «معنالر اېشیگی نینگ آچیلیشی – سېنینگ حمدینگ بیلن دیر». شاعر ایکّینچی مصرعده معنا اېشیکلری نینگ آچیلیشینی کۉنگلیگه نصیب بۉلیشینی سۉره‌ماقده.

علیشېر نوایی «معنا اېشیکلری» (ابواب المعاني) مسأله‌سینی رواجلنتیریب، شونده‌ی دېیدی: «اول اېشیکلر قفلینی کۉزیمگه کۉرست، کلیدینی اېسه قۉلیمگه بېر. بو کلید بیلن او گنج قفلینی آچیب، نې‌که‌ امیدیم بۉلسه، همه‌سینی نصیب قیل. قنچه‌ جواهر ایسته‌سم، قَیته باقسم، اولرنی کۉزیمگه کۉرست. هر نفسیمده بو جواهرلرنی تېریشیم اوچون کۉپراق هوس بېر. هوس بېرگنینگدن سۉنگ آلیش اوچون امکان و قوّت بېر. اگر او جواهرلردن قۉلیم ییراق بۉلسه، قۉلیمگه سالیب قۉی که، شو یخشیراق. قنچه‌ کۉپ آلسم. بونده مانع اېتمه، قنچه‌ کۉپ آلسم هم، آلگنلریمگه مېنی قناعتلنتیرمه.»

شو نقطه‌گچه علیشېر نوایی معنا اېشیکلری آچیلگچ، ایچکریده‌گی جواهرلردن بېریشنی اِله‌دن اۉتینه‌دی. بو اۉتینچنی اېنگ یوکسک چۉقّیده تصویرله‌گچ، معنا جواهرلرینی اولَشیش مسأله‌سیگه اۉته‌دی:

بو دُرلرکیم، کۉزومنی اندین آچتینگ،
مېنینگ اِیلگیم بیله عالمغه ساچتینگ.

شاعر سۉزیده دوام اېتیب، اۉزی ساچه‌دیگن دُرلرنی توپراققه قاریشمسلیگینی، بلکه‌ عزیز و معتبر بۉلیشینی آرزو قیله‌دی: «اگر مېنگه معنا جواهرلرینی ساچیشنی بویورسنگ، یوزلب بې‌نوالر نینگ قۉللرینی هواگه کۉترتیرگین! بو دُر۔جواهرلردن گدالرگه هدیه‌ اېت! بایلرگه هم نصیب قیل. بو دُرلردن شاه آلسه، تاجیگه بېزه‌ک قیلسین، قول آلسه، اونگه بو مبارک بۉلسین. بو دُرلرگه عشق اهلینی آرزومند ایله! و بو معنا دُرلرینی عشق اهلیگه یېتکز. معنا جواهرلرنی عشق اهلی آلگچ، هر لحظه‌ دُرلرینی کۉزلریگه یاش، لعل و یاقوتینی قانلی یاش قیل! مېن ساچگن معنا دُرلرینی تکلم اهلیگه سرمایه‌ قیل، نظم ایجاد قیلسه‌لر، نظملریغه اساس قیل. کیم که، بو معنا دُرلرینی سیندیرسه، اونی شکسته قیل، پست کۉرگنلرنی پست قیل»!

شونده‌ی قیلیب، علیشېر نوایی «معنالر گنجی» نینگ اهمیتینی بیان قیلیشده، اعتبار قره‌تیلسه، ایکّی باسقیچلی جریاننی تصویرله‌یدی:
معنالر جواهرینی اِله‌دن چېکسیز عدده سۉره‌ش.
اِله نصیب اېتگن بو جواهرلرنی انسانلرگه اولشیش.
شاعر گدای و بای، شاه و قول، عشق و تکلم اهلیگه اۉزیگه نصیب اېتگن دُرلرنی هدیه‌ اېتیشنی ایستر اېکن، قدریگه یېتمه‌گنلر نینگ ضدیگه دعا هم اۉقییدی.

خلاصه‌ قیلیش ممکن که، علیشېر نوایی مرکزگه قۉیگن و قیمتینی اۉته‌ یوقاری بهاِله‌گن «معنالر» – «معاني» نعمتی هر بیر انسانگه قانیقیش و خاطرجمعلیک حِسینی بېره‌دیگن، درد۔غمگه دوا بۉله‌دیگن، قیغودن خلاص اېته‌دیگن، آدمزاد نینگ ایکّی دنیاسینی آباد قیله‌دیگن، یخشیلیککه چارلب، یامانلیکدن قَیتره‌دیگن منبع، کوچ۔قوت دیر. «فرهاد و شیرین» داستانی کیریش بابیده «معنالر» معماسی محاکمه‌ قیلینیشی عیناً داستان ماهیتی مذکور قَسم اساسیگه قوریلیشینی بیلدیره‌دی. داستان مضمونیگه سویه‌نیب، اِله جمالیگه یېتکزووچی عشق علیشېر نوایی نظرده توتگن «گنجِ معاني»دیر دېب ایته آله‌میز.

  1. «بولر بارینی پیدا ایله‌گن عشق…»
    علیشېر نوایی «فرهاد و شیرین» داستانی نینگ ایکّینچی بابی سرلوحه‌سیده بو داستاننی شوق داستانی دېب اتب، داستان نینگ فهرستیده – مندرجه‌سیده حق آتیدن طغرا بارلیگینی، دېباچه‌سی – مقّدمه‌سی قَیومِ مطلق نینگ صفتلری بیلن پاکلنگنینی ایته‌دی. یعنی اوشبو مثنوي باشیدن تا آخر اِله‌گه محبت و اونینگ اولوغلیگیدن عبارت اېکنیگه اشاره‌ اېته‌دی.

شاعر اۉز اسلوبیگه صادق روشده بابنی انیق طرح – رېجه‌ اساسیده یازگن. اۉز فکرینی افاده‌لشده بیرلمچی تشبیه کېلتیره‌دی، بیرلمچی تشبیه ترکیبیده ایچکی تشبیه‌لر واسطه‌سیده فکرینی یارقینراق بیان قیله‌دی.

ایلک بَیتده مذکور یازه‌یاتگن داستاننی «رنگین صفحه»، سۉنگ «درد باغی» دېب اتب، اونی تعریفلشگه کیریشه‌دی. شاعر نینگ ایتیشیچه، بو درد باغی نینگ هر لاِله‌سیده عشق داغی عیان:

بو رنگین صفحه، بل‌کیم درد باغی،
عیان هر لاِله‌سیده عشق داغی.

دېمک، مسأله آیدین – «فرهاد و شیرین» مثنويسی درد و عشق موضوعیگه بغیشلنگن. دوامده علیشېر نوایی باغده‌گی هر بیر یپراغ و نهالنی عشق بیلن علاقه‌دار توشونچه‌لرگه باغلب تصویرله‌یدی. بونده «درد باغی» – بیرلمچی تشبیه، شو «باغگه» علاقه‌دار تشبیه‌لر «ایچکی تشبیه» حسابلنه‌دی. شاعر عشق تحیر (حیرت)، تحسر (حسرت)، هجران، کۉز یاش، هجر، آه و بليت (بلالر) کبیلرنی تشبیه‌لر بیلن گوده‌لنتیره‌دی: «درد باغیده‌گی هر بیر گُل – تحیر آلاوی؛ هر بیر سنبل – تحسر توتونی؛ قوشلر نغمه‌سی – هجران قۉشیغی؛ آقر سووی – کۉز یاش؛ شمالیگه هجر سمومی همراه، بو هجر سمومی اېمس، آه شعله‌سی؛ گُل بته‌لریده درد غنچه‌سی بیته‌دی؛ بو غنچه‌لر ایچیدن آتش النگه‌ چیقه‌دی؛ کیم که بو بلالرگه منسوب بۉلسه، مذکور داستان اولرگه بې‌نهایه مرغوب دیر».

شو ا‌ۉرینده علیشېر نوایی بو «صفحه» یره‌تووچی اِله – خالقنی مقتش و اونگه تضرع قیلیش بیلن باشلنگنینی قید اېته‌دی:

که، بۉلدی صفحه‌سی نینگ ابتداسی –
تضرع بیرله اول خالق ثناسی.

سۉنگ شاعر اساسي مسأله – عشق موضوعیگه اۉته‌دی، عشق نینگ اهمیتینی یاریته‌دی، عشقنی دنیا حیاتی نینگ اساسی اۉله‌راق تصویر اېته‌دی: «عشق انسان کۉنگلینی گُلشن قیلدی؛ بو گُلشن حرَمی نینگ خزینه‌سی – عشق؛ مخزن اېمس، دُر هم اېمس، ظلمتنی یاریتگن دُر کبی چیراق»!

علیشېر نوایی عشق حسن اۉتی بیلن جهاننی کویدیردی دېب حسابله‌یدی: «و لېکن حسن اۉتین ایلب جهان‌سوز…» حسن تعریفیگه کیریشگن شاعر حسننی «پارلاق چقماق، یارقین قویاش» دېب کفالتله‌یدی؛ حسن نوری پارله‌گنده برچه‌ برچه‌ ذرّه‌لر نمایان بۉلدی، قویاش – معشوق، باشقه‌ همه‌ ذرّه‌ – عاشق بۉلیب، جهان بازاریگه غوغا توشدی دېیدی:

انینگ نوری چو پرتَو قیلدی ظاهر،
باری ذرات بۉلدیلر مظاهر.

قویاش معشوق و هر ذات اۉلدی عاشق،
دېمه هر ذات، ذرات اۉلدی عاشق.

چو پیدا بۉلدی بو احباب و محبوب،
جهان بازاری ایچره‌ توشتی آشوب.

شو طریقه‌ شاعر عالمنی پیدا قیلگن، ذرّه‌لرنی اۉزارا تارتیشیب، اینتیلیشلری سببی عشق دېب توشونتیره‌دی؛ نیمه‌ اوچون معشوقه‌ نینگ نازی عاشقنی کویدیره‌دی دېب سوال بېرگن شاعر عاشق نینگ اۉزی هم عینِ عشق دیر، بونی فهمله، – دېب اوقتیرگن علیشېر نوایی عالم نینگ مایه‌سی – اساسی، بارلیق نینگ باشلنیشی ایلک نقطه‌ عشق دېگن فکرنی ایلگری سوره‌دی، ینه‌ الله بیلگووچیدیر دېیدی:

نېدین عاشقنی اۉرتر شَینِ معشوق،
چو عاشق مونده کېلدی عینِ معشوق.

ایکیسی بلکه‌ عینِ عشق، فَفْهَمْ!
توگندی بارچه سۉز، واللهُ اَعْلَمْ!

شاعر اِله‌نی «نقاش ماهر» دېب اته‌یدی. اونینگ فکریچه «نقاشِ ماهر» – بیر، اما یوز خیل صورت بیرله ظاهر:

عجب صورت که، بیر نقاش ماهر،
بۉلور یوز نوع صورت بیرله ظاهر.

یعنی علیشېر نوایی اِله‌نی نقاش دېب اتش آرقه‌لی عالمنی نقش صفتیده نقاشنی عکس اېتتیره‌دی دېیه حسابله‌ماقده. کېینگی بَیتده بو «سِر»نی مېن کبی هېچ کیم فاش اېتمه‌دی دېب فخر اېته‌دی، بو سِردن دېوانه‌ بۉلیب، هوشدن اَیریلگنینی بیان قیله‌دی:

اۉزی نقش و، اۉزی منقوش و نقاش،
کیشی بو سِرنی مېندېک قیلمه‌دی فاش.

نېته‌ی، اسراریدین دېوانه‌ بۉلدوم،
دېدیم، چون هوشدین بېگانه‌ بۉلدوم.

شو ا‌ۉرینگچه شاعر درد باغی، عشق، حسن، نقاش کبی موضوعلرگه تۉخته‌لیب اۉتگچ، قره‌شلرینی انیقلشتیریب، اِله عالمنی عشق باعث یره‌تگنینی تأکیدلب، اِله نینگ صفتلرینی بیان قیله‌دی، لطفی و قهری حقیده سۉز یوریته‌دی. سۉز دوامیده‌ «فرهاد و شیرین» داستانی سیمالرینی تشبیه اۉله‌راق کېلتیریب، تلمیح صنعتینی قۉل‌له‌یدی، فکرلرینی آچیق افاده‌له‌یدی: «اولوغ الله – حَي و قادر، برچه‌ عقل اونی بیله آلمه‌گنیگه، مدام تن آله‌دی. اونینگ صفتلری عقلنی لال اېته‌دی، اونینگ ذاتینی فکر اېتگن عقل اۉزینی هېچ نرسه‌ اېکنینی توشونه‌دی؛ او ذاتی نینگ چقماغینی – پارلشینی اۉزی نینگ مظهری (عکسی) قیلدی، بوندن عقل جهانی خشک کبی یانیب کول بۉلدی:

قیلیب چون برق ذاتین مظهرِ کُل،
جهانِ عقل خاشاکی بۉلوب کول».

شونده‌ی قیلیب، علیشېر نوایی اِله نینگ «شهودی»، «وجودی»، «نشانی»، «مکانی»، «قهر اۉتی»، «علم دریاسی»، «قضا حکمی» حقیده سۉز یوریتیب، صوفیزم فلسفه‌سی موقعیدن توریب فکر قیله‌دی: «اِله نینگ شهودی – اِله‌نی کۉریش عقل ادراکیدن یوقاری؛ وجودی ادراککه سیغمه‌یدی؛ نشانی بې‌نشانلیکدن ییراق، مکانی بې‌مکانلیکدن چېگره‌سیز؛ اقتداسی ازلدن بېحد آشگن، انتهاسی ابددن تاشگن؛ قهر اۉتی آرام توتمه‌گن پیتده آسمان قۉرغاشین کبی اېريدی؛ گاها علم دریاسی موجگه کېلسه، یېتّی قت یېر توبی و تۉقّیز قبت سمانینگ بیرار سِری قالمه‌یدی؛ قضا فرهادی اونینگ امریگه رهنما بۉلگنده فلک بهشتینی زبون بۉله‌دی».

شاعر نینگ اِله صفتلری مسأله‌سیده‌گی بَیتلریدن انسان بدنی، عقلی، کۉنگلی، حکمت تۉغریسیده سۉز یوریتیب، مهوش حسنی، مهوش غمزه‌سینی هم تعریفله‌یدی؛ بولرنینگ برچه‌سی اِله نینگ لطفی بیلن یوزه‌گه کېلیشینی تأکیدلب، قهری بیلن نابود بۉلیشینی ایته‌دی؛ یره‌تیش و یۉق قیلیش اِله‌گه خاصلیگینی بیان قیله‌دی.

علیشېر نوایی قلمیگه منسوب «فرهاد و شیرین» داستانی ایکّینچی بابیدن شاعر نینگ عالم یره‌تیلیشیده عشق نینگ اساس دېب توشونگنی، عالمنی اِله نینگ عکس دېب بیلگنینی خلاصه‌ قیلیش ممکن. اِله بارلیقنی قمره‌گنی، مکانی بې‌مکانلیکدن هم چېکسیز۔چېگره‌سیز دېر اېکن، شاعر عینِ شو فکرنی ایلگری سورگنی آیدینلشه‌دی. علیشېر نوایی عالم نینگ یره‌لیشیگه اساس ذات نینگ سِرینی اۉزی آچگنینی دعوا قیلرکن، مسأله گه مطلقا صوفیزم فلسفه‌سی بیلن یانده‌شه‌دی و شاعر اعتقاد مسأله‌سیده اۉته چوقورلشگن (غلو کېتگنی) یوزه‌گه چیقه‌دی. بو داستان نینگ 3 بابیده ینه‌ده آچیقراق نمایان بۉله‌دی.

  1. «گر آرتوق سۉز دېدیم: استغفرالله»
    علیشېر نوایی کلامیگه منسوب «فرهاد و شیرین» داستانیده‌گی اوچینچی باب مناجات موضوعیگه بغیشلنگن بۉلسه‌ده، شاعر باشقه‌ اثرلردن فرقلی اۉله‌راق قدَر مسأله‌سیده عصیانکارانه ملاحظه‌ یوریتگن. سرلوحه‌ده تۉرت مسأله‌نی اۉرته‌گه قۉیگن:
    انسان یۉقلیکدن بارلیققه کېلیشیده اونینگ اختیاریگه قره‌لمسلیگی، یعنی بو ایشده آدم مطلقا اختیارسیز اېکنی؛
    انسان بارلیقدن یۉقلیککه کېتر اېکن اضطراب و عذابده بۉلیب، بو مسأله‌ده هم علاجسیز اېکنی؛
    انسان نینگ گناه قیلیشیده اۉز علاجسیزلیگینی ادعا قیلیب، گناهسیزلیکنی دعوا قیلیشی و عینِ دېوانه‌لیک اېکنی؛
    بو دېوانه‌لیکنی شریعت زنجیری بیلن دفع اېتیش لازملیگی.
    باب نینگ ایلک بَیتیده شاعر اِله‌گه مراجعت قیلیب، اۉزی نینگ یۉقلیکده بۉلگن پیتیدن سۉز آچه‌دی:

اِلهي، انده کیم یۉق اېردی بودوم،
عدم اویقوسیده اېردی وجودیم.

شو طریقه‌ شاعر اۉزی نینگ روحیده درد، جسمینی توپراغیده گرد بۉلمه‌گنی، وجودیده تۉرت عنصر – هوا، آلاو، توپراق، سوو بیرلشمه‌گنی، سویکلر پیوندلنمه‌گنی؛ تنی، تنیده‌گی باش، باشیدن کۉز، یوز، لب، سۉز، کۉنگیل پیدا بۉلمه‌گنی تۉغریسیده تۉخته‌لیب، اۉشه‌ پیتلرده غم و قیغولردن آزاد بۉلگنینی ایته‌دی. اما اِله بولرنی اویقودن اویغاتیب، بیر۔بیریگه اولب، حرکتگه کېلتیرگنینی معلوم قیله‌دی:

بارین اول اویقودین اویغاتتینگ آخر،
ییغیبان بیر۔بیریگه قاتتینگ آخر.

شاعر اۉز وجودی تنه‌سی یۉق بۉلگن آنده اولرنی بیرار رسم – قاعده‌، مقصد۔مدعا بۉلمه‌گنینی ادعا اېتیب، اولرنی اِله نینگ اۉزی یره‌تیب، یخشی۔یامان، بختلی۔بختسیزلیگینی یازگنینی بیان قیله‌دی:

اۉزونگ سوردونگ رقم، تاپقاچ بو نامه‌،
شقي یاخود سعید اېرکانگه خامه.

تنه‌ تیریلگچ، یعنی اونگه جان کیرگچ، «تومن مین عجز» – عددسیز عاجزلیک، ناتوانلیک اونگه نصیب اېته‌دی. علیشېر نوایی سۉزده دوام اېتیب، انسان نینگ آنه‌ بچه‌دانیدن باشلب، توغیلیب، اولغه‌ییب، یشب، اۉلیب، قیامت کونی قَیته تیریلیب، حساب۔کتابدن اۉتیب، جنت یاکه جهنمگه حکم اېتیلیشیگه قادر بۉلگن جریانگه نظر ساِله‌دی: «اِلها، سېنی انساننی بچه‌دانده مینگ حکمت ایله‌ طعاملنتیریب و زنداندن مشقت و رنجده اونی چیقردینگ. سۉنگ ییغلتیب بېشیک زندانیگه محبوس قیلدینگ. بېش۔آلتی تامچی سوتگه محتاج قیلیب قۉیدینگ، شو سوت بۉلسه تۉق، یۉق بۉلسه آچ. آچ بۉلسه آچلیگینی ایتیشگه تیلی یۉق،اۉز حالیگه ییغلشدن بۉلک ایشگه قادر اېمس. قارنی تۉیگچ، بو قوّتنی قَیگه صرفلشنی بیلمه‌ی یاته‌دی. دېوانه‌ کبی یېگنینی تشقریگه چیقریب، ناپاک یاته‌دی، دایه‌سی یوومسه‌ شونده‌ی قاله‌وېره‌دی. اونینگ ناله‌۔یو غوغاسیگه تۉسیق یۉق، عورتیگه ستر – بېرکیتیش هم یۉق. توغیلگن گودک نېچه‌ ییل شو احوالده بۉله‌دی، بو مشقتلر قنچه‌ تعریفله‌سم، شوندن هم آرتیقراق. منه‌ شونده‌ی غرایب ایشلر قیلیب، گودکنی انسانلر صفیگه قۉشه‌دی. بو یېرده هم او اختیارسیز بۉلسه۔ده، بیر قنچه‌ امرلر بېریب، بجریشگه بویوره‌دی. اېگری یاکه راست ایش اېکن، انسان سېندن تقدیرلش بۉلمه‌سه‌، قیله آلرمیدی؟! اخیر، اونینگ اېگری۔یو راست ایشلری ازلدن تقدیر قلمی بیلن یازیلگن کو. اما قلم خطا یاکه تۉغری یازسه، بونده اونینگ عیبی یۉق، چونکه‌ کاتب نیمه‌ تۉغری، نیمه‌ خطا – یخشی بیله‌دی. اما شونده‌ی بۉلسه۔ده، قلم نینگ باشی کېسیک، یوزی قرا. شوندن سۉنگ انسان اۉلگچ، اونینگ گناهلری یازیلگن نامه‌نی حجت قیله‌سن و اونینگ جسمینی دۉزخ اۉتیده یاقه‌سن.»

شو نقطه‌گچه علیشېر نوایی گناه ایشلر تقدیرگه بیتیب قۉییلگنینی ایترکن ینه‌ ربی‌گه مراجعت قیلیب، بو سۉزیمنی حسابگه آلمه‌سنگ، عالم پیدا بۉلیش پیتیده‌گی (ازل صبحی) لحظه‌لرینی کېلتیر، «لوحِ محفوظ» (عالم ایشلر یازیلگن کتاب)نی کۉرست، اگر مېن قیلگن گناهلر او یېرده یازیلمه‌گن بۉلسه، عدلینگ – عدالتینگ بیلن حساب قیل؛ اگر مېن قیلگن گناه «لوح المحفوظ»ده یازیلگن بۉلسه، دېمک، او مقرر صادر بۉلگن، شونده‌ی اېکن، بو بې‌نوالر، گناه قیلمه‌ی بلاگه قالگنلرگه نیمه‌ نیمه‌ دېیسن دېب عصیان قیله‌دی:

بو سۉزنی توتمه‌سنگ، یا رب، مسلّم،
ینه‌ بار طرفه‌راق موندین سۉزوم هم.

ازل صبحیده ملحوظونگنی کېلتور،
اراغه «لوحِ محفوظ»ونگنی کېلتور.

نې قیلغان ایش گر اېرمس انده مکتوب،
نې‌کیم قیلسنگ اېرور عدلینگغه محسوب.

و گر اول لوح اوزه بۉلسه محرر،
ازل تقسیمیدین بۉلدی مقرر.

نې دېرسېن بس بو جمعِ بې‌نواغه!
گناهې قیلمه‌یین قالغان بلاغه!

شوندن سۉنگ شاعر توبه‌ قیله‌دی. اِلهگه عاجزلیک اظهار اېته‌دی، بو ایشنی جنون – تېلبه‌لیک دېب بهاله‌یدی، اگر جِنّيلیک بۉلمه‌سه‌، مستلیک دېب اته‌یدی. اۉزیگه قره‌ته‌‌، اگر دېوانه‌لرگه حساب۔کتاب بۉلمه‌سه‌ هم، بو کبی افسانه‌لرنی یازمه دېب اوقتیره‌دی:

قلم سورمه بو نوع افسانه‌لرغه،
اگرچه یۉق قلم دېوانه‌لرغه.

شونده‌ی قیلیب، علیشېر نوایی بو فکرلری – عصیانی اوچون استغفار ایتیب، اِله‌گه قره‌ته‌‌ مجنونلیگیمگه باقمه، مجنونلیگیمگه کرمینگ ایله‌ چاره‌ قیل، یوزیمنی ایشلریم نینگ قاره‌سی سرغه‌یتیردی، عنایت کۉزی بیلن مېنگه باق، یوزیمنی قیزیل قیل، نامه‌منی آقرتیر؛ یوزیمنی لطفینگ سووی بیلن پاکله، سۉزیم نغاره‌سی نینگ آوازینی بلند قیل؛ قۉلیمگه توفیق جامینی کېلتیر، کۉنگلیمگه حقیقت یۉلینی یېتکز دېب التجا قیله‌دی.

مذکور بابنی اۉرگنیب، خلاصه‌ قیلیش ممکن که، علیشېر نوایی انسان اِله‌گه محتاجلیگینی، اونینگ اختیاریده اېکنینی، اِله‌گه اطاعت بیلن نجات تاپیشینی، عاجزلیک انسانگه خاص، حکم اِله‌گه خاصلیگینی تأکیدلب، عصیاندن نفع یۉقلیگینی، فقط توبه‌ و استغفار ایله‌ اِله لطفیگه کۉز توتیلسه، عینِ شوندن بۉلک حقیقت یۉلی یۉقلیگینی قطعیاً ایشانچ ایله‌ اثباتله‌گن. بو علیشېر نوایی‌گه خاص بیر فلسفه‌دیر.
منبع:
https://ziyouz.uz/…/akrom-malik-alisher-navoiyning-iloh-ol…/

نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *