امیر تېمور و تېموریلر نوایی نگاهیده

سویمه غنیوه

علیشېر نوایی “مجالس‌النفایس” تذکره‌سی نینگ یېتینچی مجلسینی قوییده‌گی سرلوحه “سلاطین عِظام (اولوغ سلطانلر – س. غ) و اولاد واجب الاحتراملری ذکریده کیم، بعضی یخشی محللرده خوب بیت اۉقوبتورلر کیم، فی‌الحقیقت، اۉزلری ایتقاندېک خوبدور و بعضی نظم لطایفی‌غه مشغول بۉلوبتورلر کیم، اول‌دغی مطلوب و مرغوبتور” همده شونده‌ی تعریف بیلن باشله‌یدی: “مُلوک شجره‌لری نینگ (پادشاهلر درختی نینگ) بوستانی و سلاطین گوهرلری نینگ عمانی، خاقانِ جهانگیری صاحبقران، یعنی تېمور کوره‌گان… “.

نوایی امیر تېمور شعر یازماققه التفات قیلمسه-ده، نظم و نثرنی جایی کېلگنده اۉقیب یوبارردی. بیر بیت‌نی بونده‌ی اۉقیش دېب تعریف قیله‌دی نوایی، مینگ یخشی بیت ایتقانچه بار”، دېیدی.

شوندن سۉنگ نوایی بیر نقل کېلتیره‌دی. تبریزده حکمرانلیک قیله‌یاتکن تېمورنینگ اۉغلی میرانشاه چاغیر ایچیشگه بېریلیب، نا جایز ایشلر قیلماقده، دېگن خبر سمرقندگه یېتیشه‌دی. ایچکیلیککه اونینگ اطرافیده‌گی خواجه عبدالقادر، مولانا محمد کاهی و استاد قُطَیب نایی باعث اېکن. تېمور اوچّلَه‌سینی هم جزالشگه بویوره‌دی. خواجه عبدالقادر قاچیب، قلندر بۉلیب کېته‌دی. قالگن ایکّیسی قتل اېتیله‌دی.

امیر تېمورنینگ عراققه یوریشیده عبدالقادر حقیده خبر یېتکزه‌دیلر. صاحبقران اونی توتیب کېلتیریشنی بویوره‌دی. عبدالقادر نی تېمور تختی پاییگه تشله‌یدیلر. خواجه عبدالقادر قرآنِ مجیدنی یاد بیلگن. قرائت علمیده هم یېتوک بۉلگنی معلوم اېدی. او نهایتده سراسیمه گه توشه‌دی و بلند آوازده قرآن اۉقی باشله‌یدی. تېمورنینگ غضبی لطفگه مبدل بۉله‌دی”، اطرافیده‌گی فضل و کمال اهلیگه باقیب قوییده‌گی مصرعنی اۉقییدی:

ابدال ز بیم چنگ بر مُصحف زد.

مضمونی: قلندر قۉرقوودن قرآنگه چنگ سالدی.

شوندن سۉنگ خواجه عبدالقادر صاحبقران نینگ یقین صحبتداشلریدن بیری بۉلیب قاله‌دی.

نوایی سۉزنی حسین بایقرا گه بوریب، او هم اولوغ باباسی کبی مجلسلرده کېتمه- کېت یخشی شعر و گوزه‌ل سۉزلر ایتر اېدی، اونینگ مکانی جنت باغی بۉلسین، بو اېسه، “جهان ملکیده جاویدان بۉلسین!”، دېب دعا قیله‌دی.

صاحبقران تېمور بدیهانه کېلتیرگن مصرع 10 عصرده‌گی بویوک عارفلردن شیخ و شاعر ابوسعید ابوالخیرنینگ مشهور “حَواریه” رباعیسی نینگ تۉرتینچی مصرع‌سی دیر.

بو رباعی و او بیلن باغلیق روایت حقیده جامی “نفحات‌الانس”ده، نوایی “نسایم‌المحبت”‌ده ابوسعید ابوالخیر گه بغیشلنگن فِقره ده تۉخته‌لیب اۉته‌دیلر. رباعی متنی:

حَورا به نظارۀ نگارم صف زد،

رضوان به عجب بماند و کف بر کف زد.

یک خال سیه بران رخان مُطرف زد،

ابدال ز بیم چنگ بر مصحف زد.

(یعنی: حورلر نگاریم‌نی کۉریش اوچون صف تارتدیلر، جنت دروازه‌بانی عجبلنیب، قرسک چلدی. بیر قاره خال (خال تصوف اصطلاحاتیده وحدت نقطه‌سینی انگلته‌دی. س. غ) اول یوزلر گه (جبرئیل ارواحلری گه) پرده تارتدی؛ ابدال (قلندر) قۉرقوودن قرآن گه چنگ سالدی.) بو رباعیگه جوده اولوغ عارفلر، شاعرلردن اۉن نفری، جمله‌دن محمد شیرین مغربی، قاسم انوار، یعقوب چرخی، عبدالرحمن  جامی، عبیدالله چاچی (خواجه احرار) و باشقه‌لر شرح بیتگنلر. کۉرینه‌دی که امیر تېمور انه شونده‌ی عارفلر ایجادینی کۉپ معنالی شعرلرنی یاددن بیلگن.

نوایی “مجالس”ده شاهرخ میرزا، ابوبکر میرزا، ابوالقاسم بابر، بایسونقور میرزا، خلیل سلطان و باشقه شهزاده‌لردن ادبیات و صنعتگه مشغول بۉلگن. تېمورنینگ ملی تیل، ملی تفکر، ملی روح، ذوق – شوق دولتچیلیک سیاستیده مهم ساحه بۉلگنلیگی و شو مقصدلرده فعالیت آلیب بارگن ایجاد کارلر گه، خصوصاً حسین بایقراگه فخر ایله قره‌شلری بی‌چیز بۉلمه‌گن.

تذکره‌ده شاهرخ میرزانینگ بدیهانه اۉقیگن بیر شعری تعریفلب کېلتیریلگن. نوایی “بابر سلطان(نینگ) مبارک تیلیدین مونداق اېشیتیم کیم…،  استاد قوام‌الدین معمار گه(شاهرخ میرزا) بیر عمارت جهتیدن اعتراض قیلیب، بیر ییل ملازمتدین محروم اېکاندور”. شوندن کېین او بیر تقویم (آسمان جسملری نینگ حال و حرکتی حقیده‌گی جدول – س. غ،.) توزیب، شاه حضوریگه کیریتیبدی که، شاید حضورلری گه کیریتسه‌لر، دېب…

شاهرخ “میرزا تبسم قیلیب”، فارسیده بیر بیت اۉقیبدیلر. مضمونی: یېرده‌گی ایشلرنی یخشی بجریب، اېندی آسمان ایشیگه کیریشیب سن.

نوایی بیت بدیهانه و غایت تاپقیرلیک بیلن وضعیتگه کۉره اۉقیلگنی اوچون “انینگدېک آته دین (یعنی امیر تېموردېک – س. غ،.) مونداق اۉغول هیچ عجب اېمس”، دېب تعریف قیله‌دی.

میرانشاه نینگ اۉغلی خلیل سلطان نوایی اعترافیچه، یخشی شعرلر یازگن، صاحب دیوان بۉلگن، دورنینگ مشهور شاعری خواجه عصمت‌الله بخاری خلیل سلطان دیوانی تعریفیده قصیده‌لر یازگن اېکن. دولتشاه سمرقندی نینگ “تذکرة‌الشعرا” تذکره‌سیده کېلتیریلیشیچه اېسه، تېمور بغداد یوریشیگه آتلَنیب تورگنده بغداد حاکمیدن فارسیده یازیلگن بیر قطعه آله‌دی. اونده بیز هیچ نرسه‌دن قۉرقمه‌یمیز، سیمرغ کبی قناتلریمیز بار. قبیلیده سۉزلر بیتیلگن بۉله‌دی. شوندن تېمور “کاشکی مېن شعر یازه‌آلسم اېدی، شو قطعه گه جواب بیتردیم. شاید فرزندلریم یا که نبیره‌لریمدن بیرارته‌سی احمد بغدادی گه جوابیه قطعه یازسه”، دېگنیده خلیل سلطان جواب قطعه‌سینی یازگن: “سېن سیمرغ کبی کوه قاف قصدینی قیلمه، صَعوه‌دېک قناتلرینگ نی ییغیب آل. بیهوده خیاللر گه بېریلمه، تا که یوز مینگ باشلر کېتمه‌سین”. قطعه‌نی آلگن سلطان احمد تلوسه گه توشیب، رومگه قاچگن اېکن.

نوایی خلیل سلطان نینگ بیر بیتی‌نی کېلتیره‌دی:

ای تورک پری پیکریمیز ترک جفا قیل،

کام دلیمیز، لعلِ روانبخش روا قیل.

امیر تېمورنینگ نبیره‌لری – ابابکر میرزا و سلطان اسکندر شیرازی هم بدیعی ایجاد بیلن مشغول بۉلگنلر. نوایی اولرنینگ تویوقلرینی کقلتیره‌دی:

 

اېر کېره‌ک اۉرتنسه، یانسه یالینه،

یاره  یېب یاتسه آتی نینگ یالینه.

ایت اۉلومی بیرله اۉلسه یخشیراق،

اېر آتانیب، دشمنی‌غه یالینه.

                              ابابکر میرزا

 

 

 تولون آی‌غه نسبت اېتیم یارومی،

اول خجالتدین کم اۉلدی یارومی.

تار مویی‌نینگ ذکاتین مېن بېره‌ی،

یا مصر نی یا حلب نی یا رومی.

                         سلطان اسکندر

 

صاحبقران تېمور اۉز یوریشلریدن عالملرنی، تأریخچیلرنی آلیب کېلیب، سرایده اولر گه التفاتلر کۉرستگنیده فرزندلرنی اولر علمیدن بهره‌مند بۉلیشلرینی هم نظرده توتگن اېدی. اولوغ بېک میرزا نینگ علمِ نجومده‌گی صلاحیتی، او یره‌تگن “زیج کۉره‌گانی” نینگ جهانگه ترقَلگنی، بایسونقور میرزا نینگ هراتده ادبیات و صنعت وکیل‌لرینی ییغیب خطاطلیک، نقاشلیک، متن‌شناسلیک، معمارلیک ساحه‌لریده مکتبلر یره‌تگنی ایتگنلریمیز گه دلیل دیر.

علیشیر نوایی نینگ بوتون فعالیتی، بی‌تکرار ایجادی اېسه، تېموری حسین بایقرا بیلن باغلیق کېچگنی شاعر تامانیدن قیته – قیته اعتراف اېتیلگن.

نوایی یېتینچی مجلسینی قوییده‌گی رباعی بیلن یکونله‌یدی.

 

تا تېمور و شاهرخ دېگن بۉلغی آت،

اندین سۉنگی شه‌لر باری فرخنده صفات.

ای دولت و اقبال‌غه آراستۀ ذات،

مجموعی چه بۉلسون سنگه دورانِ حیات.

 

 

«اۉزبېکستان ادبیاتی و صنعتی» گزیته‌سی نینگ 2009 ییل 28 سانیدن آلیندی.

نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *