نوایی و اۉزبېک اتَمَه‌سی

ذکرالله ایشانچ

اۉزبېک اتمه‌سی کۉپدن بېری قیزیق بحثلرگه ایله‌نیب بارماقده. بو سۉز ارتیده کته بیر خلق اۉتمیشی گوده‌له‌نیب تورگنی بار حقیقت.  شونینگ اوچون اۉزبېک خلقی نینگ کېلیب چیقیشی حقیده اتنوگرافیه، مدنیت شناسلیک، تاریخ، تیل شناسلیک، تورکالوگیه و اېل شناسلیک کبی علم ساحه‌لرده تۉختاوسیز یازیش و تارتیشولر دوام اېتیب کېلماقده. انسان معمّالری نینگ برچه ساحه لریگه باش سوقیب چیققن نوایی بابامیزنینگ بو حقده هم ایتر گپی بارمی؟
اۉزبېک اتمه‌سی حقیده بیر شینگیل سۉز
اۉزبېک سۉزی‌نینگ کېلیب چیقیشی حقیده تورلی منبعلرده تورلیچه معلومات کېلتیریله‌دی. بو اگاهلیک و بېلگیلرنی بیر جمله ده ایته‌دیگن بۉلسک، اۉزبېک سۉزی نینگ پیدا بۉلیشی- اېنگ کمی میلاددن الدینگی بیرمینگ بیش یوز ییلگه؛ اېنگ کۉپی بیر نېچه مینگ (علمی اثباتلنمه‌گن!) ییللیککه باریب یېته‌دی؛ دېمک که، اۉزبېک سۉزی تاریخ قتلملری نینگ اېنگ توبیدن سو ایچه‌دی اېکن.
ایریم تدقیقاتچیلر اۉزبېک اتمه‌سینی« اۉغوزبېک» سۉزی نینگ« اۉزبېک» بۉلیب قیسقرگن شکلی (شاعر و یازووچی خورشید دوران)، دېیه بیلیشه‌دی. شونینگدیک تورک خاقانلیگی پیتیده هم اۉغوزخان نامی قۉل‌له‌نیلگنی قید قیلینه‌دی. بیتکلرده مهرلنگنیدېک، میلادی721 نچی ییلی تورک خاقانلیگی دوریده تورکی خلقلرنینگ قوریلتایی بۉلیب اۉته‌دی. اونده بیلگه قاآن نطق سۉزله‌یدی. بیلگه خاقان قیزغین نطقینی:«ای تورک اۉغوزبېکلری…!»- دېب باشله‌یدی. اۉشه دور تورکی قبیله لر ترکیبیده« اۉغوزبېگی» قۉل آستیده اۉزبېکلر هم اوییشگن ایلَت بۉلیشگن. شوندن کېلیب چیقیب، اۉغوزبېک  سۉزی نینگ نیگیزیده«اۉزبېک»سۉزی یاتکن دیه خلاصه چیقریش ممکن. بولرگه کۉره، اۉغوز (غوز) و نهایت زمان اۉتیشی بیلن قیسقریب« اۉز» شکلی وجودگه کېلگن؛ سۉنگره راق اونگه باشلیق، یۉلباشچی- رهبر معناسینی انگلتووچی بک – بېک قۉشیمچه‌سی یوکله‌تیلیب، ایشله تیله‌باشلنگن. تورکی خلقلرنینگ افسانوی اجدادی بۉلمیش اۉغوزخان اېسه جوده قدیم-قدیم زمانلرده یشب اۉتگن. شونی اونوتمه‌یلیک که، اۉشه پَیتلری اۉغوزبېک  تورکی قبیله لریدن بیریگه باشلیق مقامیده بۉلگن. بولر یریم تأریخی، یریم افسانوی معلوماتلر اېدی.
ینه باشقه بیر گروه اۉزبېکشناسلر« اۉزبېک» اتمه‌سینی سَکلر( 652-625میلادن آلدین) زمانیگه آلیب باریب تقشه‌دی. اولرگه کۉره سیکیپلر- سکیتلر باشلیغی نینگ اسمی«اۉغوزبېک» بۉلگن. سیکیپ- مساجیتلر دَور سوریب اۉتگنی گه منه تخمین2700 ییل بۉله‌یپتدی.
باشقه تدقیقاتچیلر اورخورن ینه‌سای تاش بیتیکلریده «اوز/ اۉز» دېگن قبیله نامی هم اوچره‌شینی تمل آلیب، 1500 ییل بورون اۉزبېکلر اوروغ صفتیده تورک خاقانلیگی ترکیبیده بۉلگنی حقیده گپیره‌دیلر. بولرگه کۉره، عالملر اۉزبېک خلقی شو قبیله نیگیزیده شکللنگن، دېب اونینگ کېلیب چیقیشینی تورکیلردن بۉلمیش« اوز-اۉز» قبیله‌سی بیلن باغلشه‌دی. اۉزبېکلرنینگ تأریخی موجودلیگینی انه شولردن هم پَیقَش قیین اېمس.
تأریخی منبعلر نیمه دېیدی؟
تأریخی منبعلردن انیقله‌نیلیشیچه« اۉزبېک» اتمه‌سی نینگ وجودگه کېلیش تأریخیگه811 ییل بۉله‌دی. بوندن آلدین هم قیسی دیر تأریخی متنده بو سۉز قید قیلینگن بۉلیشی هم احتمالدن اوزاق اېمس. اونی عالی حَکَم – وقت بیزگه انیقلب بیرگوسیدیر.
اوسامه بن منقذ(1095-1188) اۉزی نینگ« کتاب الاعتبار» اثریده کېلتیریشیچه، حاضرگی عراققه قره‌شلی موصول امیرلریدن بیری نینگ آتی اۉزبېک بۉلگن.
ایریم روس و غرب عالملری بو اتمه‌نی آلتین اۉرده خانی اۉزبېک خان نینگ تخت گه اۉتیریشی (1213-1241) بیلن باغلب گپریشه‌دی.
مشهور تأریخچی رشیدالدین فضل‌الله نینگ «جامع التواریخ»اثریده ایتیلیشیچه ایلدگیز سلاله‌سیگه منسوب تبریز حاکمی نینگ اسمی هم اۉزبېک مظفرالدین بۉلگن لیگی تأریخی فکت. عطا ملک جوینی نینگ«تاریخ جهانگشاه»اثریده هم اۉزبېک سۉزی تأریخی اسم صفتیده قاغذ گه توشیریلگن.
شونینگدیک جلال‌الدین خوارزمشاه قۉشون باشلیقلریدن بیری نینگ آتی هم جهان پهلوان اۉزبېک بۉلگن.
نوایی اۉزبېک اتمه‌سی حقیده
اۉزبېک سۉزی علیشیر نوایی‌دن آلدینگی ممتاز ادبیّاتیمیزده هم، جمله‌دن حیدر خوارزمی، اتایی، سکاکی، لطفی و باشقه ادیبلر دیوانلریده هم کۉپ باره قلمگه آلینگن. علیشیر نوایی اۉزی نینگ سیر محصول ایجادیده کمینه نینگ انیقلشیمچه اۉزبېک سۉزینی کمیده 20دن آشیق مراتبه ایشلتگن. هر بار اۉزبېک سۉزینی قوم، ایلت، قبیله معناسیده تیلگه آله‌دی:
1
حلال آنه سوتیدېک دور گر اۉزبگیم توتسه،
تابوق قیلیب، یوکونوب تۉسته‌غان ایچینده قیمیز.

« نوادر الشباب» 188- غزل.
(تابوق-تابوغ – اطاعت، بۉی سونیش.
تۉسته غان- شراب قدحی، می ایدیشی، پیاله.
قیمیز- آت سوتیدین تیارلنگن مست قیلووچی ایچیملیک.)
شعرنینگ معناسی:
اۉزبېک گۉزلی بۉیین سونیب، اېگیلیب توتگن قیمیز قدحی مېن اوچون آنه سوتیدن هم حلال دیر.
بو جایده اۉزبېک قومیگه منسوب گۉزه ل تیلگه آلینگن.
2
شاه و تاج و خلعتی کیم مېن تماشا قیلغَلی،
اۉزبگیم باشیده قلپاق، اېگنیده شیرداغی بس.

« نوادر الشباب»240- غزل.
(شیرداغ- یېنگی کلته، آلدی آچیق اوست کییم.)
شعرنینگ معناسی:
مېن تماشا قیلماقچی بۉلگن پادشاه‌لیک تاجی، خلعت و لباسی، اۉزبېگیم نینگ باشیده‌گی قلپاق(بۉرک، باشی کییم) و اېگنیده‌گی شیرداغدیر. شاهانه کییم اۉزبېک گۉزه‌لی نینگ سرپاسیدن افضل اېمس.
بو اۉرینده هم قوم، خلق معناسیده ایشله‌تیلگن.
3
اۉزبکی گلناری تۉندین اۉلدیم اما کویدورور،
لیمویی تېرلیک انینگ آستینده کیم جانان کییر.
« نوادر الشباب»188-غزل.
تېرلیک- ایچ کییم، دری تیلیده زیر پیراهن دېییله‌دی.
شعرنینگ معناسی:
گۉزه‌لیم نینگ اۉزبېکچه گلناری تۉنیدن اۉرته‌نر اېدیم؛ امّا، اونینگ اېگنیده‌گی لیمو رنگلی تېرلیگی مېنی ینه‌ده، کویدیریب، اۉرتب یوباردی.
بو یېرده هم اۉزبېکلرگه خاص کییم حقیده سۉز بارماقده.

4
اۉزبک و مۉغول اۉلغی انینگ آلّیده مسلمان،
بیلمان قلماقدورور، یۉق اېسه تمغاچ.
« نوادر الشباب»100-غزل.
(اۉزبک- نوایی عرب الفباسی نینگ طلبیگه کۉره اۉزبېک سۉزینی«اۉزبک» شکلیده یازگن. عرب الفباسیده عاتده اونلیلر یازیلمه‌یدی.
قلموق- تورکی اېل نامی،
تمغاچ- قبیله نامی،)
شعرنینگ مضمونی:
بیلمه‌دیم، سېوگیلیم قلماق قومی دنمی، یاکه تمغاچمی؟ امّا، شونی بیلدیم که، (کافرلیک بابیده) اۉزبېک و مۉغولدن هم آشیب و اۉتیب توشگن اېکن.
بونده هم اوشبو سۉز قوم معناسیده کیلگن.

5
اگر حسن اۉلسه قاتل زار نې درویش و نې سلطان،
و گر حسن اۉلسه کامل، یار نې هندو نې اۉزبک.
« نوادر الشباب»323-غزل.
شعرنینگ معناسی:
حسن اۉلدیرماقچی بۉلسه، درویش‌می یاکه پادشاه می قره‌ب اۉتیرمه‌یدی- بری بیر ایشینی قیله‌دی؛ سېوگی- محبّت هم کامل بۉلسه، هندومی؟ اۉزبېک می؟ دېب سۉره‌ب اۉتیرمه‌یدی- یوره ککه یاپیشیب اۉرته‌یدی.
6
مېن تیلب حسن، ولی شاه تیلب اصل و نسب،
مېنگه لولی بیله هندو، انگه قۉنغیرات و قیات.
« نوادر الشباب»323-غزل.
قیات- اۉزبېک اوروغلریدن،
قۉنغیرات- اۉزبېک اوروغلریدن.
شعرنینگ معناسی:
مېنگه یارنینگ حسنی کېره‌ک، شاه گه اېسه اونینگ نسل و نسبی؛ مېنگه هندو بۉلسین، لولی بۉلسین بَری بیر؛ امّا، شاه گه قیات و قۉنغیرات گۉزه‌لی کېره‌ک.
7
«انینگ اوصافی تورک و اۉزبېک خلایقی اره‌سیده اندین کۉپره‌ک و مشهوراق دورکه، شرح‌غه احتیاجی بۉلغی…». یوقاریده‌گی کۉچیرمه‌ده صوفی و عارفلردن بیری حقیده سۉز باره‌دی.
بو متنده هم قوم و خلق کۉزگه تشلنه‌دی.
8
«مولانا حسین خوارزمی(15 عصر)… مولانانی تن صوفی بلاغیده (خوارزم) اۉزبک شهید قیلدی…». مولانا بیر شعریده قافیه تارلیگی باعث معناده  کفر کېتگن، تعصّب یوزه‌سیدن شو واقعه صادر اېتیلگن.
9
« …چون اۉزنلرنینگ اۉزماغی(کوی)، اۉزبکلرنینگ بودی بودایی/ buddi- budoyiهیچ وزن بیله راست اېمس اېردی، انگه تعرض قیلیلمه‌دی، اگرچه اثرلری باردور، امّا، انینگ عروض علمیغه دخلی یۉقتور.

مکمل اثرلر، 14- توم، 181- بیت.
یوقاریده گی بیتلرده و ینه هلی کېلتیرمه گنیمیز نوایی نینگ باشقه سطرلریده«اۉزبېک» سۉزی اوروغ، قبیله، ایلت و خلق معناسیده؛ شونینگدېک گۉزه‌ل اۉزبېک قیزی، اۉزبېک قومی، اۉزبېک ملی کییمی، رسم -اودمی کبی معنالریده قید قیلینگن.
قیزیغی شونده که، علیشیر نوایی نینگ اۉزی اۉزبېک سۉزی قچان؟ و قَی بیر تأریخی دوردن باشلب، ایشله تیلگنی گه اهمیت قره‌تیب، «نسایم المحبّت»(محبت شباده‌لری) اثریده عجایب معلوماتنی کېلتیره‌دی. او بیر قطار کېلیب چیقیشی تورکی بۉلگن صوفیلرنی تنیشتیرر اېکن، نسایمده بو صوفیلردن: خدایقل شیخ، کۉک شیخ، قیلیچ اتا، حکیم اتا، قطب‌الدین حیدر، اسحاق آته، خواجم خلیل، علی اتا، ییگیت اتا، زهادخان، شیخ ابوالحسن عشقی کبی عارفلرنینگ نامی، خصلت و خلق-اطواری، «کراماتلر؟»ینی علیحده مقالتلرده یازیب قالدیره‌دی. نوایی تورکستان شیخلری نینگ ابتداسینی خواجه احمد یسّویدن باشله‌یدی. تیپه ده ذکر قیلینگن تورکی شیخلر اېسه یسّوی مریدلریدن بۉلیشگن. نوایی«نسایم المحبت» اثریده بوندن تخمینن 8 یوز، 9 یوز ییل ایلگری هم اۉزبېک قومی تاریخ میدانیده موجود بۉلگنی، اۉرته آسیا- تورکستانده حیات کېچیریب کېلگنی گه منه بونده‌ی تۉخته‌لیب اۉته‌دی:
(اونینگ- حبّی خواجه)«مولودی خوارزم ولایتیدین و نواحیسیدین دور. انینگ اوصافی تورک و اۉزبک (اۉزبېک) خلایقی اره‌سیده اندین کۉپراک مشهور یۉقتورکه، شرح‌قه احتیاجی بۉلغی. ییگیتلیکده اۉتوب(اۉلگن)دور. (اونی) سروری حبّی خواجه دیرلر…». علیشیر نوایی«نسایم المحبّت» تاشکینت، 2011- ایل329-بیت.
بو ججّیگینه معلوماتده«اۉزبک خلایقی…» عباره‌سیگه اهمیت قره‌ته‌یلیک. علیشیر نوایی اۉز اثریده احمد یسوی زمانه سیده اۉزبک-اۉزبېک دېگن خلق بارلیگیگه اشاره قیلماقده. اۉشه پیتلری اۉزبېکلر شیخ حبّی خواجه وعظلرینی جان قولاغی ایله تینگلشگن. بیزنینگ خامه‌کی حساب- کتابیمیز بۉییچه شو واقعه گه کمیده 900 ییلگه یقین وقتنی اۉز ایچیگه آله‌دی.
نوایی کېلتیرگن معلوماتنی تۉغری دېب قبول قیلسک، «اۉزبېک»سۉزی نینگ تأریخی ینه کمیده بیر عصر آرقه سوریله‌دی. معلوم که، احمد یسوی 11-عصرنینگ2- یریمیده یشب اۉتگن. اونینگ 120 ییل عمر کۉرگنی حسابگه آلینسه، توغیلگنی گه تخمین 970 ییل بۉله دی. حکیم اتا یسوّی‌دن بیر آز کیین راق یشب اۉتگن، ایزداش عارف و متصوف ذات سنه‌له‌دی.
حبّی خواجه کیم بۉلگن؟
حبّی خواجه کېلیب چیقیشی جهتیدن احمد یسّوی طریقتی دوامچیلردن بۉلمیش حکیم آته (سلیمان باقیرغانی)نینگ تۉرتینچی اۉغلی حسابلنه‌دی. حکیم آته عنبر آنه‌دن تۉرته اۉغیل کۉره‌دی: محمود خواجه، اصغر خواجه و حبّی خواجه.
حبّی خواجه نینگ حیاتی حقیده تۉلیق معلومات بیزگچه سقله‌نیب قالمه‌گن. بیراق، اونینگ آته‌سی سلیمان باقیرغانی یعنی حکیم آته(1186م)- مشهور عارف و یسّوی طریقتی دوامچی‌سی بۉلگن. اوندن دینی روحده بیتیلگن: «آخر زمان کتابی»، «باقیرغانی کتابی» و« بی بی مریم کتابی» کبی داستانلر بیزگچه یېتیب کېلگن.

نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *