نوایی؛ سیاستمدار پیشگام در دفاع از حقوق بشر اعجوبه در اعجوبه

رحیم ابراهیم

بعد از آنکه دل از شبستان عدم، در صحیفۀ وجود قدم گذاشت و سیر در عالم ملکوت نمود و از آن عالم، گام به هوای وطن گذاشت و عزم نزول کرد، همین که در عرصۀ جهان قدم نهاد؛ طرفه شهری در برابر دیدگانش نمودار شد که اعجوبه در اعجوبه بود و حد نا پدید. دست آفرینش گِل آن را آمیخته، با مهربانی هیئت پذیر نموده بود و از ترکیب چهار عنصر، دو علوی و دو سفلی اما متضاد، ترکیبش را آراسته. در قلب کشور اعجوبه تختی بود که شاه کشور پناه، رخت بر آن می‌افگند. هر حالی که بر تخت طاری می‌شد، به تمام کشور سرایت می‌نمود. اگر آنجا به صلاح می‌بود، تمام کشور به صلاح بود، اگر آنجا به صلاح نبودی، همۀ آن شهر بی فـلاح بودی. معمار صنع در اوج آن شهر قصری بر پا کرده بود که گنبدی عالی اساس داشت و با گنبد گردون راس براس بود و هر رقمی که در گنبد گردون بود، در این گنبد موزون نیز ثبت شده بود.

… غربت اۉتی هر دم اولوب شعله زن
توشتی خیالی غه هوای وطن
یانا سفر رنجی قبول ایله‌دی
منزل عزمی غه نزول ایله‌دی
چونکه جهان عرصه سیدین تابتی بهر
کېلدی اُنینگ آلیغه‌ بیر طرفه شهر
هریانی اعجوبه غه حد نا پدید
طرفۀ بی حد غه، عدد نا پدید
صنع ایلیکی بلچیغین ایلب خمیر
لطف ایله ایلب اونی هیئت پذیر
وضعی‌نی که اۉلدم مرتب قیلیب
تۉرت جواهر نی مرکب قیلیب
ایکی اۉنگه  گوهر علوی نژاد
ایکی یانا جوهر سفلی نهاد
اُویـله تعادل که بۉلوب تۉرت ضد
بارچه ترکیب یوزیدین متحد
کشوری‌نینگ قلبی ده بیر تخت‌گاه
بۉلماق اوچون خسرو کشور پناه
تختی‌غه هر حال که طاری اۉلوب
جمله اقالیم‌غه ساری اۉلوب
اونده صلاح اۉلسه باری ده صلاح
بۉلماسه صالح باری‌سی بی فـلاح
اوجیده بیر قصر که معمار صُنع
ایـلب اونی مقسم پر کار صنع
قصر اوزه بیر گنبد عالی اساس
گنبد گردون بیـله راسا براس
هرنې رقم گنبد گردون ارا
بارچه‌سی بو گنبد موزون ارا

شرح انسان

نشانۀ انسان ایمان است، آن دو حدی که منطقی برای انسان قایل است (حیوان، ناطق) حدود تام انسان است. اگر تو هم، چنین بیانگاری، بدانکه تو همانی و حیوان همان. انسان مقامی دیگر دارد، این نکته را کـلام خداوند(ج) وضاحت داده است. اگر کسی گفتۀ منطقی را اساس بگیرد، تفاوت خوب و بد، از کجا و از چه می‌شود، در آن صورت، فرقی بین ناقص و کامل دیده نمی‌شود، کسی فرق عالم و جاهل را هم کرده نمی‌تواند. در انسانی که منطقی تعریفش کرده، فلاحی وجود ندارد.
آن کسی را انسان راستین شمار که کارش صبرباشد و شکر باشد و حیا. نبی هاشمی(ص) فرموده است که این هرسه (صبر،شکر و حیا) نشانۀ ایمان است. پس کسی را باید انسان گفت که با ایمان بوده باشد.
کیم که جهان اهلی‌ده انسان اېرور
بیل که نشانی انینگ ایمان اېرور
اول که حد و رسم قویار منطقی
تاکه بو حیوانی بیـله ناطقی
ایکی‌سی انسان‌غه بۉلیب حد تام
زمرۀ انسان ایله ایلر خرام
نوعینی ناطق بیله حیوان قیلور
ناطق ِ حیوانی انسان قیلور
سېن داغی انسان مونی قیلسنگ گمان
بیل که همان سېن سېن و حیوان همان
مونی که انسان متفاوت اېرور
تېنگری کلامی خبر اندین بېرور
پس کیشی جزم ایلَسه انسان آنی
یخشی یا مان ایچره تفاوت قانی
بۉلمه‌دی پس ناقص و کامل‌ده فرق
تاپماغای اېل عالِم وجاهل ده فرق
بو صفت انسان ده تاپیلماس فـلاح
منطقی ایـلبتور آنی اصطلاح
پس آنی انسان اتاغیل بی ریا
کیم ایشی دور صبر ایله شکر وحیا
بویله بویوردی نبی هاشمی
کیم بو اوچ ایمان‌نینگ اېرور لازمـی
پس آنی انسان دېماک اۉلگه‌ی روا
کیم کیشی ایمان بیله تابقه‌ی نوا

بلبل عشق

آنگاهی که آدم خاکی را در صبح الست، از مَی روح مست کردند، با دست حکمت، خاکش را چون باغ آرِم آراستند. کدام ارم؟ روضۀ خلد برین. کدام روضه؟ “جلوه گهِ حور عین”.
پرندگانش هر لحظه هزار افسانه می‌پردازند، صحنش مثل باغ فلک اراسته است و گلهایش همچون ماه ناکاسته. و گل تازۀ عارضش، گلرنگ و گلگونی، غازۀ آن گل. قامتش چون سرو و شمشاد؛ زلف، سنبل مشکین ؛رخسار، نسرین ؛ عذار، لاله ؛ چهر، مانندۀ چشمۀ آفتاب، پر آب و تاب و غبغب حبابی از این چشمه. نرگس فتان این باغ، از چشم بود و غنچۀ خندانش،از لب. خطش سبزۀخرم بود وعرق، شبنم افتاده برآن.
حسن و جمال او از کمال، بلکه از هراندازه‌ای که در گمان آید فزونتر بود. اما، نه این حسن دلفریبی داشت و نه آن جمال، شکیب شکنی. زمانی که بلبل عشق به دستانسرایی آمد و به گلگشت باغ پر گشود، چشمش به گل ِجمالِ آدمی افتاد و قلبش از آتش شوق اثر پذیر شد. درین گلشن سکنا گزید و گل آتشین (انسان) آتشی در نهادش افروخت.
آدم خاکی نی چو صبح الست
ایله دیلر روح مَیِ بیرله مست
حکمت ایلیکی بیـله توپراغینی
توزدیـلر اونداغ که اِرم باغینی
قایسی ارم؟ روضۀ خلد برین
روضه نی کیم جلوه گهِ حورعین
قوشلری هر لحظه یوز افسانه دېب
هر کیشی کیم یانه سوروب یانه دېب
صحنی فلک باغی‌دېک آراسته
هر گلی اونینگ مه ناکاسته
عارضی گلرنگ گل تازه‌سی
گل اوزا گلگونلوق اونینگ غازه‌سی
قامت اۉلوب سوسن آزاد انگه
بلکه سهی سرو ایله شمشاد انگه
زلف انگه سنبل مشکین بۉلوب
یوز بیله اېنگ لاله و نسیرین بۉلیب
یوزده قویاش چشمه‌سی‌دېک آب و تاب
غبغب اوشل چشمه سویی‌دن حباب
کۉزدین اولوب نرگس فتانلری
لب دین اۉلوب غنچۀ خندانلری
خط بۉلوبان سبزۀ خرم انگه
تیر اۉلوبان سبزده شبنم انگه
حسن و جمال اونده کمال‌دین فزون
هر نې گمان ایلسه اندین فزون
لیک نی بو حسن اۉلوبان دلفریب
نی بو جمال آلیبان اېلدین شکیب
بلبل عشق اۉلدی چو دستان سرا
کیردی تماشاغه بو بوستان ارا
چون نظری گل گه تو شوب زار اۉلوب
شوق اۉتی‌دین کۉنگلی خبردار اۉلوب
مسکن اوچین بۉلدی چو گلشن نشین
جانیغه اۉت یاقدی گلِ آتشین
جانی ارا عشق اۉتی‌دین توشتی تاب
کۉنگلیده غم شعله سیدن اضطراب
کویماک ایله چېکتی اونینگدېک خروش
کیم اۉتی‌دین توشتی چمن ایچره جوش
کېلدی چو بو حرقت و محروقلوق
بۉلدی عیان عاشق و معشوقلوق
عشق چو طغیان کمال ایله‌دی
عاشق اۉزین شیفته حال ایله‌دی
حُسن داغی جلوه قیلیب دلپسند
زلف‌غه تاپشوردی بـلادین کمند
توشتی جهان ملکی‌غه غوغای عشق
بۉلدی زمان اهلی‌غه یغمای عشق
عشق‌نې اۉت اېردی که قیلغاچ هجوم
دود و شرر بۉلدی سپهر و نجوم؟
پشه‌دېک اول دود دین ایتتی ملک
چرخ ده فانوس‌دېک اۉلدی فلک
عقل جنبیده سواد اېتتی فاش
روح کۉزیدن داغی آقوزدی یاش
دیر دا هم اوندین اوزون ماجرا
کعبه لباسی داغی اوندین قرا
مَی اۉتی بت یوزیدن اورغاچ علم
کویدوروب اول شعله‌غه مصحف‌نی هم
انده که مصحف ورقین کویدوروب
رحل نی اۉت یاقماق اوچون سیندوروب
دیرغه مسجد نی حقیر ایله‌بان
کفرغه ایمان نی اسیر ایله‌بان
خرقۀ تقوا قیلیب اېت گه جُل
رقعه لری هر ساری جُل اوزره گل
کفر سوادیغا چو آچیب کتاب
برچه صمدنی صنم ایـلب خطاب
مسجد ارا بادۀ عصیان ساتیب
گوشۀ محراب ارا کۉب (؟) اۉرناتیب
اۉت سالیبان گلشن ارا گل بیله
میکده کُنجین یاروتوب مُل بیله
باغ نې واقف که نې گل دور بو گل ؟
کۉب‌قه جان آگه که نې مُل دور بو مُل
روح بو گل خاری غه پابست اۉلوب
جان‌داغی بو مل ایسی‌دین مست اۉلوب
عقل سراسیمه، ایشی مختلف
قایسی سراسیمه که مسخ و خرف
دیمه خرف ابله و نادان دېگیل
نادان یوق، غول بیابان دېگیل
قیده که عشق اۉتی بۉلوب شعله کَش
عقل اۉلوب اول اوت اوزه خاشاک‌وش
غیر کۉنگل خطّۀ معموره سی
کیم کویوبان بۉلدی بو اۉت کوره سی
قیسی کۉنگل نی که مکان اېتتی عشق
اۉتدین اونی لعل گه کان اېتتی عشق
بۉلمسه عشق، ایکی جهان بۉلمه‌سون
ایکی جهان دېمه که جان بۉلمه‌سون
عشق سیز اول تن که اونینگ جانی یۉق
حُسن نې ایتسون که اونینگ قانی یوق ؟
راجح اېتار عشق اۉتی‌دین چاشنی
اېل شهی غه عاشق قـلاش نی
عشق اېرور دژ، کۉنگل درج انگه
بلکه قویاش عشق، کۉنگل برج انگه
قیسی قویاش؟ بزم فروزنده اول
دېمه فروزنده که سوزنده اول
تن که سونکاک هیئاتی‌دن اوی دورور
گر اېماس اۉت ، نیچون اونی کویدور
عشق عیان قیلماق اېرور حسن ایشی
اویله که اۉت، شمع ایله یاققان کیشی
هر نیچه کیم حُسن دلاویـز راک
عشق اۉتی اېل کۉنگلی ارا تیز راک
لطف و طراوت نیچه کیم گُل‌ده کۉپ
حسرتیدین غلغله بلبل ده کۉپ
آه چیکر بۉلسه کۉنگُل زخمناک
شعله بییک راک چیقر اۉت اۉلسه چاک
مشکل اېماس عشققه جان اۉرتاماک
اوتقا نې دشوار جهان اۉرتاماک ؟
عشق اېریتور عقلِ ستمکاره‌نی
شعله نېچوک کیم سو قیلور خاره‌نی
* * *
بیر شرر زهد جهانی‌غه بس
برق ایله نیتگه‌ی کۉب اۉلوب خار و خس
پیل بۉلور عشق انگه کېلتورسه زور
پیل ایاغی آستی‌ده انداق که مور
عاشق اۉزین کیم دېسه عاشق اېمس
برچه کیشی عشق‌ده صادق اېمس
اول‌که گېزیب، حُسن پسند ایله‌گه‌ی
سۉنگره کۉنگل نی انگه بند ایله‌گه‌ی
انی کۉنگل دېمه که بیر پاره تاش
نی قیزیگه‌ی شمع اۉتیده خاره تاش
اوزنی تکلف بیـله غمناک اېتیب
ماتمی یۉق، لېک، یقا چاک اېتیب
تاشی ملک شیوه سی تلبیس ایله
لیک ایچی متفق ابلیس ایله
ظاهری ده صدق دین آرایشی
باطنی دین فسق ده آلایشی
یاری دین اول کاملر ایـلب طلب
کیم کۉرونوب ذکری ده ترک ِ ادب
گه لب لعلی دین اېتیب جان طمع
جان دېمایین اولچه که امکان طمع
وصف قیلیب گه تن ِ گلفامی نی
تن دېمه هر عضوی‌نینگ، اندامی‌نی
هزل کتابی کبی خطی ده زیب
معنی انگه فحش و فسون و فریب
شعبده گر شیشه‌سی‌دېک ، تاشی صاف
ضمنیده یوز مکر ایـله زرق و گزاف
بار اېسه عاشق اېرور اولتورگولوک
باشتین ایاغ جسمی‌نی کویدورگولوک
عاشق اونی بیل که اېرور دردناک
هم تیل و هم کۉز و هم کۉنگلی پاک
اۉزلوکودین عشق اونی پاک اېتیب
بلکه فنا اۉتی غه خاشاک اېتیب
درد یاشورماق یوزین ایـلب ساریق
اشک آقیزماق، کۉزین ایلب اریق
تار کبی ضعف تنِ زاریده
هر بوغونی بیر گِره اول تاریده

 

گلبُن بشر

در مقدمۀ سد اسکندری بعد از بیان مراتب آفرینش و شرح آبای علوی، اُمّهات سفلی و موالید سه گانه راجع به آفرینش انسان چنین می‌گوید:
پروردگارا! آن گونه سلسلۀ مراتب آفرینش آراستی تا که گلبن بشر را جمال آرا شدی. درین گلشن، گل انسان شگفته شد، گل انسان نی، بلکه گل باغ رضوان. تنش را از شرف، دواج بستی و بر سرش تاج عزت گذاشتی. قلبش را گنجینۀ راز و رویش را آیینۀ ذات کردی. نور حسن تو، در او پرتو افگند و ملایک در دم «الله نور» خواندند. او را با این گونه آفرینش، مسجود ملایک گردانیدی.
پروردگارا! وقتی که جمال تو بر آیینه بیفتد، ملایک جز سجده کاری دیگری دارند؟ ابا ورزنده، سزاوار لعن شد و طوق لعنت بر گردنش افتاد.
انسان را مرتبه‌ای چنین بلند ارزانی داشتی و در صدد خاطر خواهی او شدی. وقتی که عشق تو، تابی در قلبش افگند، حجاب از چهرۀ آفتاب بر افتاد. وقتی حجاب بر افتاد، بی تب و تابی او فزونتر شد. هر سو که نظر افگند، تو در نظرش جلوه آرا شدی. چون همه تو بودی، خودش را گم کرد. عجب مرحله‌ی است این مرحلۀ عین الشهود که شوق دود از نهاد بر می‌آورد.«زهی طرفه معشوق عاشق نواز»که برای نمایاندن جلوۀ حسن خود، عالمی خلق می‌کند و در آن عالم مقصودش آدم است. غرض آدمی ست؛ عالم طفیل اوست، هرچیزی که غیر از عالم بوده باشد، آنهم طفیل اوست:

 

مونگه تیکرو قیلدینگ مراتب نورد
که آچتینگ بشر گلبُنی ایچره گرد
آچیلغاچ بو گلشن ده انسان گُلی
نی انسان گلی، باغ رضوان گلی
تنیغه شرف دن دواج ایله‌دینگ
باشین هم سزاوار تاج ایله‌دینگ
قیلیب کۉنگلینی راز گنجینه‌سی
یوزین ایلادینگ ذات آیینه سی
انگه ایله‌گاچ نور حسنونگ ظهور
اوقوبان ملک خیلی «الله نور»
چو بونوع موجود قیلدینگ اونی
ملایک گه مسجود قیلدینگ اونی
باش ایندورمه‌گن ایـلب اظهار طعن
نېتانگ طعن بوینی ارا طوق لعن
چو بېردینگ انگه رتبه مونداغ بلند
قیلیب کۉنگلی‌نی سېومکینگ ارجمند
چو عشقینگ اۉتی سالدی کۉنگلی گه تاب
قویاشینگ یوزیدین کۉتاردینگ حجاب
قویاشینگده خود مانعی یۉق اېدی
حجابی انینگ اۉزلوکی اۉق اېدی
چو رفع ایلادینگ اول حجابین انینگ
فزون ایله‌دینگ عشق و تابی انینگ
سېنی کۉردی هریان که سالدی کۉزین
چو باری سېن اۉلدینگ ییتوردی اۉزین
عجب حال کیم بۉلسه «عین الشهود»
چیقرگی بیراو جانیدن شوق، دود
زهی طرفه معشوق عاشق نواز
که قیلماققه اۉز حسنی‌نی جلوه ساز
کرم بیرله خلق ایله‌گی عالمی
بو عالمده مقصود، انگه آدمی
غرض آدمی، انگه عالم طفیل
نې کیم غیر عالم دور، اول هم طفیل

 

نِعَم خداوندی

گوش کن تا از نعم بی حساب خداوند(ج) که برای تو عطأ فرموده،اندکی بر شمارم: جمالت را جنت آسا و قدت را مانندۀ طوبا کرده است. وقتی که جادوی چشمانت را به افسونگری آورد، خواب و آشوب و ناز را با آن یکجا کرد. حلقه های سنبل گیسوانت را، قلاب‌های دل ساخت. وقتی که سنان مژگان ترا آفرید، عنان از دست همه سنان وران برگرفت. با کمان ابروانت، داغ دل را نشانه کرد. وقتی که به لعل تو نوشخند داد، قند از خجالت آب شد. ژالۀ دندانت را دُرِ خوشاب نمود و به آن از یاقوت ناب صدف آفرید. بر زنخدانت رنگ و بوی سیب داد و آن سیب را از چشمۀ جان سیراب کرد. خالی بر ذقنت آراست که مثالی از نقطۀ آن، چاه شد. جمالت را طاووس زیب و جلوه ات را عابد فریب کرد.در تمکینت زیبایی و در خرامت رعنایی آمیخت. ازسر تا پا از خوبی و از پای تا سر از محبوبی آراستت. افزون بر این‌ها به تو عقل و حواس داد و ترا به آن‌ها ره‌شناس نمود.
تو، تمام اوامر او را فراموش کرده‌ای، زبانت لال از شکر گزاری ست. نه زبانت را شاکر این همه احسان گردانی و نه خود مشغول امر و فرمانی. در دماغت جا گزین شده دیو غرور و از صحبت تو شده ملایک نفور:
نعم که سېنگه حق نصیب ایله‌میش
اگر چه اونی بی حسیب ایله‌میش
ایشیت گر تیلرسین انینگ رازی‌نی
که ایته‌ی کۉپیدین سنگه آزی نی
جمالینگ نی جنت مثال ایله‌میش
بویونگ طوبی آسا نهال ایله‌میش
چو افسونگراېتتی کۉزونگ جادوسین
انگه سالدی آشوب و ناز اویقوسین
سالیب سنبل زلفونگه تابلر
کۉنگل بوینی گه قیلدی قلابلر
توزاتتی چو کیپریکلرینگدین سنان
سنان ورلر ایلیکدین آلدی عنان
قاشینگ یاین اېتکاج عیان برطرف
باغیر داغین اۉتروده قیلدی هدف
چو بېردی ایکی لعلینگه نوشخند
اویا تتین اېزیلدی ارا یېرده قند
تیشینگ ژاله سین قیلدی دُر ِخوشاب
صدف بۉلدی اول دُرغه یاقوت ناب
زنخدانینگه یېتکوروب رنگ و بو
اول آلمه‌غه جان چشمه‌سی بېردی سو
ذقن اوستیده آشکار اېتتی خال
همول چاه‌نینگ نقطه‌سی دن مثال
جمالینگ‌نی طاووس زیب ایـله‌دی
کِرشمنگ نی عابد فریب ایـله‌دی
سکونونگده زیبالیق اېتتی عیان
خرامینگده رعنالیق اېتتی عیان
باشینگدین ایاغینگه چه خوبلوق
ایاغدین باشینگغه‌چه محبوبلوق
بـولاردین اوگون بېردی عقل و حواس
سېنی قیلدی هر قایسی‌غه ره شناس

سېنگه برچه امری فراموش اۉلوب
تیلینگ شکریده کنگ و خاموش اۉلوب
نې شاکر تیلینگ مونچه احسانیغه
نې مشغول اۉزونگ امر و فرمانیغه
توتوب یېر دماغینگده دیو غرور
ملایک اېتیب صحبتینگ دین نفور

نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *