نوروز طبیعت بَیرَه‌می

محمد عالم کوهکن

نوروز تورکی خلقلر همده فارس- تاجیک مدنیتی و فرهنگیده قدیم- قدیم زمانلردن بېری موجود بۉلگن عنعنوی بیره‌ملردن حسابلنه‌دی. حمل آیی نینگ بیرینچی کونی- نوروزده کېچه و کوندوز نینگ ساعت و دقیقه‌لری تېنگ بۉله‌دی. قیش موسمیده اوخلب یاتگن طبیعت قیته اویغنیب، هوا ایسی باشله‌یدی.

فارس تیلیده نوروز ینگی کون دېگنی؛ نوروز بیره‌می نینگ پیدا بۉلیشی حقیده فارسلر و تورکی خلقلر مدنیتی تأریخیده تورلی روایتلر موجود. تورکی اېلاتلر جمله‌دن اۉزبېکلر نوروزنی ایلکبار مرکزی آسیا نینگ خوارزم منطقه‌سیده بیره‌ قیلینه باشله‌گنی حقیده تورلی روایتلر و تأریخی فکتلر کېلتیره‌دیلر.

سۉنگی ییللرده اۉتکزیلگن تحقیقلر  گه کۉره نوروز بیرینچی مرته خوارزم نینگ نسأ یعنی عیال شهری دېیلگن پرفیانه (یونان و اروپا فیلسوقلری اثرلریده پرفیه) ده نشانلگنینی اشیاوی دلیلر تصدقله‌گن.

«… بونگه بورگوت قلعه، جومباق قلعه و نسأ قۉرغانلریده بنیاد قیلینگن و شو کونگه‌چه سقلنیب قالگن آلاو اویلری یقّال مثال بۉله‌آله‌دی. بورگوت قلعه مرکزیده ماوی گنبذلی مقبره بۉلگن، مقبره محرابیده آنه‌قطی نینگ کۉتریلگن قۉلیده زُمرَد تاش بۉلگن. بهارنینگ تېنگ کونلریده – شمسی حساب بیلن حمل آیی نینگ بیرینچی کونی … مقبره گنبذیده‌گی توینوکدن قویاش نوری آنه‌قُطی قۉلیده‌گی زُمرد تاشیگه توشیب سومَلَک پیشیریش اوچون تیار تورگن قازان نینگ اۉتخانه‌سیگه اۉت یاققن».[1]

فارسلرنینگ نوروز بیر‌ه‌می اۉتمیشی تۉغریسیده معلوماتلر کېلتیریلگن منبعلردن بیری فردوسی نینگ “شاهنامه” اثری دیر.  فردوسی نوروزنی پادشاه جمشید تامانیدن وجود گه کېلگن بیره‌م دېب توشونتیره‌دی. شاهنامه‌ده کېلتیریلیشیچه، جمشید یورتینی آباد قیلیش و مملکتی خلقی حیاتینی رواجلنتیریش اوچون اهالیگه تورلی کسب-هنرلر اۉرگته‌دی. تېمیر اېریتیب قورال- اسلحه یسَش، ایپ ایگیرتیریب کییم کېچک تیکیش، قلعه- قۉرغانلر و اویلر آباد اېتیش، کېمه یسَش، و طبیلیکنی رواجلنتیریش جمشید پادشاه نینگ مهم ایشلریدن سنه‌له‌دی. اونینگ عملگه آشیریگن ایشلری نتیجه‌سیده یورتی کۉرکم بۉله‌دی و خلقی آسایشته. انه شونده‌ی عجایب دور و دورانده جمشید مخصوص تخت یسه‌تیب آسمانگه اوچه‌دی. شاهنامه روایتیده جمشید آسمانگه کۉرتریلگن کون، نوروز کونی اۉله‌راق بَیره‌م قیلینه باشله‌گن.

اۉزی نینگ “تأریخ ملوک عجم” (“عجم شاهلری ـ تأریخی”) اثریده امیرالکلام علیشیر نوایی جمشید اختراعلری قطاریده نوروز بیره‌مینی اختراع قیلگنی باره‌سیده‌گی افسانه‌ حقیده یازه‌دی. نوایی گه کۉره : جمشید، “چهل منار” ناملی آدمزاد کۉرمه‌گن و عقل باور قیلمه‌یدیگن  بلند بنا قوریب، …  بو عمارت نینگ قوریلیش ایشی بیتگنده، « اول  وقت کیم قویاش نقطۀ اعتدال ربعیغه تحویل قیلیب اېردی اول بناده تخت اوستیگه اۉلتوروب، عدالت صیت و صداسین عالمغه منتشر قیلدی و اول کون نینگ آتین نوروز قۉیدی». [2]

سۉنگی مرته جلال‌الدین ملکشاه سلجوقی بویروغی اساسیده عمر خیام میلادی 1079قویاش تقویمی قیته ایشلنگن. جلالی تقویمی دېب اتلگن اوشبو تقویم دنیا نینگ انیق یخشی و انیق تقویمی سنه‌له‌دی.    

بعضی بیر افسانه‌لرگه  قره‌گنده، آدم آته بیلن مامه حوا ایلک مرته بیر- بیری بیلن عیناً نوروز کونی اوچره‌‌شگن اېمیش.

در حقیقت نوروز انسانلر نینگ عقل- ادراکی طبیعت و کایینات تیزیمینی پخته اۉرگنیشی نتیجه‌سیده کشف اېتیلگن مهم کون حسابلنه‌دی. “نوروز” کونی قویاش حمل برجیگه کیریب اۉز نورینی یېر کره‌سی بېلیگیه 90درجه‌ده یۉنلتیره باشله‌یدی. و بو حادثه هر ییلی فقط نوروز ده تکرارلنه بېره‌دی.

قویاش ییلی نینگ بیرینچی کونی- نوروز اوزاق اۉتمیشلردن بېری بهار فصلی نینگ باشلنیش کونی اۉله‌راق تورکی خلقلر، فارس- تاجیک و ایران زمینده بیره‌م قیلینه‌دی. ایران اوشبو بیره‌م 13 کون دوام اېته‌دی.

مرکزی آسیا مملکتلری و آذربایجانده هم سابق ساویت اتفاقی قوله‌گنیدن سۉنگ نوروز بیره‌میگه کته اعتبار قره‌تیلدی. افغانستانده هم اوزاق زمانلردن بیری نوروز خلق تامانیدن نشانلنه‌دی. دولت بو کون نی مزارشریف شهریده شاه ولایتمآب روضه سیده مخصوص مراسم اۉتکزیش آرقلی رسمی روشده نشانله‌یدی. طالبلر حاکمیتی دوریده نوروز نشانلشنی منع  اېتگن اېدی. طالبلر نوروز نی ییل نینگ بیرینچی کونی اۉله‌راق تن آلنسدیلر. چونکه طالبلر دوریده قمری تقویمی اولرنینگ رسمی تقویمی صفتیده تن آلینگن اېدی.

حاضر هم طالبلر نظارتیده‌گی منطقه لرده نوروزنی نشانلنمه‌یدی.

نوروز افغانستانده حیات کېچیره‌دیگن ایریم ایلاتلر تامانیدن نشانلنه‌دی. نوروز ده سوملک پیریش کبی تأریخی عنعنه‌لر دوام اېتیب کېلماقده.

افغانستان اۉزبېکلری نوروز ده یومورتقه اوروشی قیله‌دیلر. نوروز اېرته‌سی مخصوص یېمکلر پیشیریلیب قیشلاقلر مسجدلریگه آلیب کېلینه‌دی. قیشلاق اهالیسی تۉپلَنیب خاندانلردن کېلتیریلگن تورلی آوقتلرنی تناول قیله‌دیلر. تۉپ (تۉپ دنده) و کۉره‌ش کبی اۉیینلر اۉتکزیله‌دی. اۉزبېکلر عیاللری قیشلاقلر چېکّه‌سیده‌گی اۉیینگاهلر و یا کۉلم میدانلر گه چیقیب، کون دوامیده دپ- دایره چلیب، قوشبقلر ایتیب، اۉیین کولگو قیله‌دیلر.

اۉتمیشده اۉزبېکلر یشه‌یدیگن قیشلاغلر نینگ مسجدلریده قیش فصلیده محلی ملالر طرفیدن قیشلاق باله‌لریگه کلمۀ طیبه‌دن آلیب، قرآن سوره‌لری اۉرگتیلردی. قاعدۀ بغدادی، قرآنکریم ، چهار کتاب، پنج گنچ و … کبی کتابلردن تعلیم بېریش عنعنه‌سی موجود اېدی. نوروز کېلیشی بیلن مسجدده تعلیم جریانی یکون تاپردی. نوروز آلدیدن ملا اۉزبېک تیلیده ینگی ییل و نوروز اوچون ایجاد اېتیلگن مخصوص شعرنی رنگلی و چیرایلی قیلیب یازیب، اۉقووچیلر آره‌سیده ترقتردی. افسوس ایریم عامللر سبب حاضرگی اوشبو عنعنه موجود اېمس و استه سېکین خاطره‌لردن هم اونوتیلیب بارماقده.

نوروز ……   ییلی آذربایجان دولتی تکلیفی اساسیده یونسکو تشکیلاتی تامانیدن تورکی خلقلر، همده فارس تاجیک و ایرانلیکلرنینگ فرهنگی میراثی اۉله‌راق تن آلیندی. اۉشه تأریخدن بېری  نوروز کونی هر ییلی نوروز حوزه‌سی گه داخل مملکتلردن بیریده مذکور دولتلر بلند مرتبه‌لی رسمیلری اشتراکیده طنطنه‌لی روشده نشانلنیب کېلماقده.

[1] . www.aql.uz

 

[2] .تأریخ ملوک عجم، www.ziyouz.com kutubxonasi

نمایش بیشتر

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *