به حفظ محیط زیست‌مان کوشا باشیم!

(نگاه گذرا به چالش‌های محیط زیستی جهان، منطقه و افغانستان)

بهرام‌الدین سروری

پدیده‌ی محیط زیست، یک اصطلاح نسبتاً تازه برای مردم ما است و توجه کمتر کسی را به خود جلب می‌کند. اما این اصطلاح از 250 سال به این طرف زبان‌زد مردم کشورهای توسعه یافته‌ی جهان است. هرچند ترویج و نهادینه‌سازی فرهنگ حفظ محیط زیست در کشورهای توسعه‌یافته نیز یک دوره‌ی سکوت را سپری کرد، اما وقوع حادثات بزرگ محیط زیستی در کشورهای صنعتی و بسا نقاط جهان، باید باعث عطف توجه و بیداری اذهان عامه نسبت به حفظ محیط زیست گردد تا اینکه مردم به حفظ جامعه زیستی خود به صورت جدی توجه کنند.

یکی از حادثات مشهور و مهمی که بیشتر باعث ارج‌گذاری مردم به مسئله‌ی محیط زیست گردید، می‌توان از مه‌دود بزرگ (مِه- دود لند) نام برد، که طی روزهای 5 – 9 دسمبر 1952 به وقوع پیوست که از اثر آن به تعداد 12000 نفر جان دادند و بیشتر از 100هزار تن دیگر بیمار شدند. ایکولوجیست‌ها علت این رویداد را حضور بیش از حد گازات گلخانه‌ای به‌خصوص اکساید سلفر، و گرد وغبار را بر فراز شهر لندن می‌دانند که چندین برابر بیشتر از حد معیار گردیده بود. این حادثه همچنان باعث ایجاد مصوبه‌یی تحت عنوان «هوای پاک» (Clean air act)  از طرف مجلس بریتانیا در سال 1956 شد. (ویکی پدیا) 1

در سوم دسمبر 1984 میلادی، از اثر سانحه‌یی در کارخانه شیمیایی شرکت “یونیون کارباید”  در ایالت بوپال هند که در نتیجه‌ی  نشت 25 تن گاز متیل ایزوسیانات به تعداد 4هزار نفر جان باختند و 20هزار تن دیگر معلول و در مجموع بیش از 200هزار نفر آسیب دیده و صدها میلیون دالر خساره اقتصادی را به بار آورد. (2) (3)

از اثر انفجار در راکتور هسته‌یی (Nuclear Reactor) چرنوبیل در شوروی سابق در سال 1986، 31 نفر در دم کشته شد و 270 تن از اثر تاثیرات دراز مدت آن جان باختند، پاک‌سازی این منطقه حدود 500ملیارد دالر خساره برداشت.(3)

نظر به شواهد و تحقیقات انجام یافته توسط سازمان بین‌المللی محیط زیست در دو دهه‌ي گذشته، ١٨٠ حادثه محیط زیستی فقط در صنايع شيميايي کشورهای مختلف صورت گرفته که بيش از ٨هزار كشته و ٢٠هزار مجروح به جا گذاشته و صدها هزار تن دیگر را مجبور به ترك منطقه‌ي زیستی شان كرده‌است. (3)

همچنان حادثه‌ی دونورای پنسلوانیا، میوز بلژیک، سوانح دریایی و چندین حادثه‌ی دیگر را نیز می‌توان به‌عنوان مثال ذکر کرد که در حصه‌ی بیداری فکر عمومی و حرکت به سوی رشد پایدار موثر است. تاثیرات این حوادث به حدی بود که در مدت کم تعهدات جوامع کشورهای صنعتی را نسبت به مسئله محیط زیست به خود جلب کرد. حرکت‌های مدنی و سایر فعالیت‌های اجتماعی شکل گرفت و آگاهی در مورد مشکلات حفظ محیط زیست تا دورترین نقاط شهری و غیرشهری ممالک توسعه‌یافته رسانیده شد. آموزش‌های مسایل بوم‌شناسی از کودکستان‌ها آغاز گردید و شامل نصاب‌های آموزشی و تحصیلی شد. همچنان دولت‌مردان را وادار ساخت تا در قسمت پاکی محیط و حفظ ساحات سبز و کنترول گازات گلخانه‌یی به‌خصوص CFC منابعی را تخصیص دهند که در مدت کم فقط در سال 1972 در امریکا 300 جلد کتاب مرتبط به موضوع ایکولوژی و محیط زیست زیور چاپ یافت. همچنان چندین مقاله‌ی علمی و تحقیقی نوشته شد. از بارزترین و تاثیرگذارترین کتاب‌های نوشته شده، می‌توان از بهار خاموش (Silent Spring) و بمب جمعیت (Population Bomb) نام برد.

همین حادثات سبب تدویر کنفرانس بین‌المللی محیط زیست در سال 1972 در استکهلم سویدن شد و اين كنفرانس، بزرگترين كنفرانس بين‌المللي در مورد حفظ محيط زيست بود كه تا آن زمان تشكيل شده بود و بيش از ٦هزار نفر به نمايندگي از ١١٣ كشور در آن کنفرانس شركت داشتند. اعضای شرکت کننده یک اعلامیه‌ی 24 ماده‌یی را تصویب کردند و 5 ماه جون، روز جهانی محیط زیست نام‌گذاری شد.(8)

به تعقیب آن الحاقیه‌ها نظر به لزومات زمان به آن اضافه شد و چندین کنفرانس محیط زیستی در نقاط مختلف جهان دایر و معضلات زیست محیطی فراتر از دایره‌ی مبحث متخصصین اکولوژی  رفت و شامل همه‌ی برنامه‌های روز اعم از سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی شد و تا به کشورهای رو به توسعه، تاثیرات خویش را گسترانید. امروز در قرن 21 همه‌چیز متفاوت‌تر از دیروز است. افزایش نفوس، گرمایش زمین، تخریب لایه اوزون، ذوب شدنِ یخ‌های قطبی، قطع جنگلات، نابودی زیستگاه‌ها، نابودی حیات وحش، آلوده شدن آب، هوا و خاک … این مشکلات، شدت بیشتر یافته است. نفوس جهان را تا 2050 به 9.8 میلیارد تخمین می‌زنند. این روند سریع افزایش نفوس و تراکم آن در شهرها، یکی از مشکلات بنیادی سیستم‌های زیستی است.

گرم شدن سیاره ما به نسبت تراکم بیش از اندازه‌ی گازات مضره به‌خصوص گلخانه‌یی در ساحه تروپوسفیر و حفظ شعاعات مادون قرمز توسط آن‌ها و همچنان مصرف بیش از اندازه‌ی انرژی توسط ساکنین زمین بر شدت گرمایش آن افزوده و یکی از تاثیرات سوء گرمایش زمین را، ذوب شدن یخ‌‎های قطبی و بلند آمدن آبِ ابحار و خشک سالی‌ها به نسبت تبخیرو تعرق بیش از اندازه‌ی آب از سطوح هایدروسفیری، لیتوسفیری و بیوسفیری دانست.

چالش سوم، قطع جنگلات و نابودی ساحات سبز است. جنگلات را به‌نام شش طبیعت یاد می‌کنند؛ زیرا در قسمت پالایش هوای اتمسفیر بارزترین نقش را ایفا می‌کند. در ضمن، بهترین پناه‌گاه و جایگاه تنوع زیستی کره زمین و همچنان در تعادل آب و هوا نقش ارزنده‌یی دارد. بر بنیاد برخی اطلاعات، تا بحال تقریباً %40 جنگلات روی زمین تخریب گردیده و این روند به سرعت ادامه دارد.

دانشمندان و متخصصین اِکولوژی از خطرات و فجایع بدتری در آینده‌ی نزدیک هشدار می‌دهند. امروز این مشکلات محیط زیستی، از حیطه‌ی کشورهای صنعتی فراتر رفته و دامن کشورهای رو به توسعه و فقیر را نیز گرفته است. به دلیل آگاهی کم‌تر مردم جوامع فقیر، مشکلات محیط زیستی، ساکنین سرزمین‌های رو به توسعه؛ به‌ویژه افغانستان را بیشتر تهدید می‌کند.

کشور ما نیز از گزند سوء تاثیرات محیط زیستی به دور نمانده‌است. افغانستان چه از لحاظ آلودگی آب و هوا و چه از لحاظ هشدار از انقراض حیات وحش و نابودی جنگلات و سایر موارد، شامل خطوط قرمز سازمان بین‌المللی محیط زیست شده‌است.

همه‌ساله از طرف سازمان بین‌المللی محیط زیست، 10 شهر جهان به‌حیث پاک‌ترین و 10 شهر، آلوده‌ترین شهرهای جهان شناسایی و اعلام می‌شود. در سال‌های اخیر کابل نیز شامل فهرست آلوده‌ترین شهرهای جهان شده‌است. به قول یک گزارش نیویارک تایمز و بررسی بانک توسعه آسیایی، میزان آلودگی هوا در کابل، به 600هزار مورد اضافی حمله اسما منجر می‌شود. در کل سالانه حدود 2287 باشنده کابل در اثر بیماری‌های ناشی از آلودگی هوا جان می‌سپارند. به این ترتیب طبق گزارش این روزنامه، تلفات ملکی ناشی از آلودگی هوا تنها در شهر کابل، دو برابر میزان مرگ و میر آن‌ها در جنگ‌ها است که در سال 2013 در سراسر کشور به 1400 تن رسیده بود. (9)

برخی رسانه‌های داخلی نیز تعداد این رقم را در مرز 3هزار نفر گفته‌اند. عوامل متعددی در قسمت آلودگی هوای شهر کابل دخیل‌اند که از بارزترین آن، تراکم بیش از حد جمعیت است. براساس برخی آمارها حدود 5میلیون نفر در کابل زندگی می‌کنند که 23 فیصد کل نفوس کشور را تشکیل می‌دهد. اما در سال‌های اخیر ممکن است این آمار سیر صعودی داشته باشد و میزان جمعیت در شهر کابل افزایش یافته باشد. در حالی‌‎که نظر به برآوردها، شهر کابل ظرفیتِ بیشتر از 1.5 میلیون جمعیت را ندارد. شهرهای هرات؛ مزارشریف؛ قندهار و جلال‌آباد نیز در زمره‌ی شهرهای رو به آلوده شدن قرار دارد که نیازمند توجه جدی‌تر در قسمت حفاظت می‌باشند. (10)

شهر اندخوی یکی از ولسوالی‌های بزرگ فاریاب در شمال کشور نیز، کم‌کم شاهد تراکم جمعیت است. یکی از دلایل افزایش جمعیت در اندخوی، مساعد بودن شرایط برای فعالیت‌های اقتصادی و تجارتی، موجودیت بندر، گمرک، امنیت و سایر فکتورها می‌باشد. با افزایش جمعیت، فعالیت‌های انسانی نیز بیشتر شده و هم‌زمان با آن افزایش وسایط نقلیه، کوره‌های خشت‌پزی و سوخت‌های خانگی مقدار بیشتر گازات آلاینده در هوای اندخوی آزاد می‌گردد. در ضمن، تولید زباله‌های خانگی و شهری نیز افزایش یافته ایجاب توجه بیشتر را می‌کند. در مقابل نبود ساحه سبز و جنگل برای تصفیه کاربن ناشی از تولید وسایط موتوری، روند آلودگی را شدت می‌بخشد. علایم بارز آلودگی و بلند رفتن آمار امراض ناشی از آلودگی هوا نسبت به سال‌های قبل- نظر به بررسی انجام شده از سوی اداره صحت عامه اندخوی، در دو سال اخیر 31 فیصد افزایش را نشان می‌دهد. یعنی در سال 2015 به تعداد 1140 واقعه‌ی مشکلات تنفسی و در سال 2016 به تعداد 1491 واقعه‌ی شاکی از سیستم‌های تنفسی تنها در شفاخانه اندخوی مراجعه کرده‌اند. این واقعات شامل آلرژی‌ها، نفس‌تنگی یا آسم، التهابات چشم، درد گلو، سرفه و سایر موارد که در اندخوی شیوع دارد، بیشتر ناشی از آلودگی هوا است.

اگر در قسمت آلودگی هوا و خاک در اندخوی به صورت جدی و سریع اقدام نشود، در کم‌ترین وقت، میزان مرگ و میر ناشی از آلودگی‌ها در محیط ما به بالاترین حد خواهد رسید. آن‌گاه ایجاب مصارف هنگفت خواهد کرد. درحالی‌که امروز با کم‌ترین هزینه و آسان‌ترین روش‌ها که همانا آگاهی‌دهی‌دهی به مردم با نصب بیلبوردها، تبلیغات از طریق شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌ها، دایر کردن سیمینارها در مکاتب، غرس نهال‌ها، آبیاری و مراقبت آن از جمله کم هزینه‌ترین روش‌های حفظ محیط زیستی به حساب می‌آید. در ضمن، زباله نیز یکی از مشکلات لحظه‌ی حال ماست، اندک بی‌توجهی و غفلت در قسمت جمع‌آوری و تنظیم زباله برای امروز، بزرگ‌ترین مشکل محیطی برای فردای ما خواهد بود؛ زیرا زمینِ دیروز را به تاراج زباله‌های امروز داده‌ایم. نگذاریم زمین به تاراج زباله‌های فردا برود. آیا گاهی درباره آرایش‌های منقش پوشیده از پلاستیکِ اطراف خود که بر بُته‌های نباتات چسبیده و بند مانده، نگاه کرده و خیره شده‌اید؟ آیا شده که زمان بیل زدن زمین، با پلاستیک مواجه شده باشید؟ آیا گاهی درباره عادات غذایی مواشی و زنده‌جان‌های بحری که از زباله‌های پلاستیک تغذیه می‌کنند، تأمل کرده‌اید؟ آیا گاهی فکر کرده‌اید که روزانه به‌طور متوسط چه تعداد پلاستیک استفاده می‌کنید و این پلاستیک‌ها را کجا رها می‌کنید؟ به کجا می‌روند؟ چه می‌شوند؟

هنوز اولین پلاستیکِ تولید شده توسط بشر (در سال 1868)، در روی زمین تجزیه نشده‌است و برای اینکه یک پلاستیک به‌طور کامل تجزیه و به مواد اولی خود باز گردد، از 300 – 1000 سال زمان لازم دارد. بناءً در قسمت مصرف پلاستیک و وسایل پلاستیکی، باید نهایت محتاط و صرفه‌جویی شود. از خریطه‌های تکه‌ای و کاغذی استفاده شود تا زندگی پلاستیکی مصنوعی ما تبدیل به زندگی واقعی طبیعی گردد. نظر به تحقیقات انجام یافته، به‌طور متوسط هر فرد، روزانه 200گرام زباله تولید می‌کند. اگر نفوس اندخوی را به‌طور تخمین 800هزار نفر بگیریم، در یک روز 16000 کیلوگرام زباله در شهر ما تولید می‌شود که قسمت اعظم آن را پلاستیک تشکیل می‌دهد. در حقیقت این یک معضل بزرگ محیط زیستی است و ایجاب می‌کند راهکار مناسبی در زمینه‌ی جمع‌آوری و تفکیک زباله‌ها جست‌وجو شود.

اگرچه  در این قسمت اساسی‌ترین نقش را شهروندان بازی می‌کنند؛ اما به دلیل عدم آگاهی از سیستم‌های پنج‌گانه‌ی تنظیم زباله که شامل جلوگیری (Avoid)، کاهش (Reduce)، استفاده مجدد (Reuse)، بازیافت (Recycle)  و دفن (landfill) می‌باشد، تا اندازه‌یی این روند را کند و یا مختل می‌سازد. باید نحوه‌ی آن توسط ادارات ذیربط برای شهروندان تبلیغ و تفهیم گردد تا در مراحل بعدی سهولت ایجاد نماید.

به امید یک افغانستان سرسبز و پاک

از این منابع در مقاله استفاده شده‌است:

  1. http://wikipedia.org
  2. http://taravat-bahar.org
  3. فیروزی، مهدی، حق برمحیط زیست،1384، جهاد کشاورزی ، ص 20
  4. سید هادی، محمدرضا حاج، اکولوژی کشاورزی، 1392 ، دانشگاه آزاد اسلامی
  5. ربیعی، دکتر مینا، اکولوژی مرتع، دانشگاه پیام نور
  6. شهرزداد، دکتر فریادی، مدیریت محیط زیستی
  7. رضوانی، دکترمحمد- روستایی، مریم، محیط زیست روستاها، 1391، پیام نور
  8. http://mashadiali.blogfa.com
  9. http://m.dw.com/fa-af
  10. http://www.dailyafghanistan.com
  11. و…
نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *