شاهرخ میرزا

(1377-1447)

ت. فیضی یُف / اۉزبیکستان

شاهرخ میرزا امیر تیمور نینگ تۉرتینچی اۉغلی بۉلیب، 1377 ییل 20 اگوست، پنجشنبه‌‌ کونی عالمگه کیلگن. تاریخچی خانده‌میر نینگ بیرگن معلوماتیگه قره‌گنده‌‌، شاهرخ نینگ آنه‌سی تغای تورکان آغا صاحبقران نینگ خاص کنیز‌کلریدن بۉلیب، امیر تیمور کیینچه‌لیک اونی اۉز نکاحیگه کیریتگن. شونده‌ی بۉلسه هم شاهرخنی سرای‌ملک خانم تربیه‌لب وایه‌گه ییتکزگن.

شاهرخ میرزا یاشلیگیدن‌آق احکامِ شریعتگه قتّيق رعایه‌ قیلیب، دیني کتابلرگه قیزیققن. او 20 یاشیگچه آته‌سی صاحبقران قبتیده بۉلیب، حربي یوریشلرده، جمله‌دن، فلسطین یوریشیده هم فعال قتنه‌شگن. امیر تیمور 1397 ییلده اونگه خراسان، سیستان و ماز‌ندران حاکملیگینی بیرگچ، تا 1405 ییلگچه خراسان حکمداری دېگن نام بیلن کفایه‌لنه‌دی.

فصیح خوا‌في نینگ یازیشیگه قره‌گنده‌‌، شاهرخ میرزا هرات نینگ نفوذلی خۉاجه‌زاده‌لری رهنمالیگیده خراسان حاکملیگینی باشقرگن. امیر تیمور وفاتیدن سۉنگ شاهرخ میرزا تختگه دعواگرلر قطاریده ولیعهد پیر محمد میرزا بیلن اتفاق توزیب، سمرقند حکمداری خلیل سلطانگه قرشی کوره‌شه‌دی. 1407 ییلی پیر محمد میرزا نینگ فاجعه‌لی اۉلیمیدن سۉنگ یکّه‌ اۉزی کوره‌شنی دوام اېتتیریب، 1409 ییلی خلیل سلطان اوستیدن قۉلی بلند کیلیب، تختنی قۉلگه کیریتگچ، ماورالنهرنی تۉنغیچ اۉغلی اولوغبیک میرزاگه، بلخنی ایکّینچی اۉغلی سلطان ابراهیم میرزاگه، حصارنی مرحوم محمد سلطان میرزا نینگ اۉغلی محمد جهانگیر میرزاگه، فرغانه‌نی اېسه مرحوم اکه‌سی عمرشیخ میرزا نینگ اۉغلی احمد میرزاگه انعام قیلیب، اۉزی هراتگه قَیتیب کیته‌دی.

شاهرخ میرزا استه-سېکین اۉز اکه‌لری جهانگیر، عمرشیخ و میرانشاهلر نینگ اولادینی هر خیل یۉللر بیلن اۉزیگه تابع قیلیب، ماورالنهر، آذربایجان، عراق، خراسان و شمالي افغانستاندن عبارت کتّه‌ بیر دولت جلوینی اۉز قۉلیگه کیریتیب، هراتنی اۉزی نینگ پایتختی دېب اعلان قیله‌دی و «اولوغ خاقان» صفتیده سلطنتنی باشقریشگه کیریشه‌دی.

شاهرخ میرزا کۉپ وقتینی طاعت-عبادت و کتاب مطالعه‌سیگه صرفلرکن، دېوان و سلطنتنی باشقریشده اۉکتم و تدبیرکار خاتینی گوهرشاد بېگیم فعال اشتراک اېتگن.

شاهرخ میرزا اخلاص و نیازمندلیک یوزه‌سیدن درویشلر همده‌ گۉشه‌نشینلرگه التفاتلر کۉرسه‌تیب، هرات نینگ جامع مسجدیده جمعه‌ نمازینی خلایق بیلن بیرگه‌ اۉقیردی. جمعه‌ نمازلری نینگ بیریده (1427 ییل 21 فبروری) احمد ناملی کیمسه‌ مسجد ایچیده شاهرخ میرزاگه پیچاق سنچه‌دی. احمد اۉشه‌ زهاتی قتل اېتیله‌دی. طبیبلر نینگ جانبازلیگی بیلن قیلینگن معالجه‌دن سۉنگ زخم بیتیب، شاهرخ میرزا توزه‌لیب کیته‌دی. شاهرخ میرزا عمری نینگ آخریگچه اۉز اۉرنیگه ولیعهد تعیینلشگه ایکّیلنیب یوره‌دی.

1446 ییلی شاهرخ میرزا اۉز نبیره‌سی، قزوین، رَ‌ی و قوم ولایتلری حکمداری سلطان محمدگه قرشی یوریش باشله‌یدی. چونکه‌ سلطان محمد باباسی شاهرخ میرزاگه قرشی باش کۉتریب، همدان و اصفهاننی باسیب آلیب، شېرازنی قمل قیلگن اېدی. شاهرخ میرزا قۉشینی غربي اېرانده هېچ قنده‌ی قرشیلیککه اوچره‌مه‌یدی. نیمه‌گه ‌که‌، باباسی نینگ کېله‌یاتگنینی اېشیتگن سلطان محمد شېراز قملینی بۉشه‌تیب، تاققه قاچگن اېدی. قۉزغالان عیبدارلری ایاوسیز جزالنه‌دیلر.

مذکور حربي یوریشدن قَیته‌یاتگنده شاهرخ بې تابلنیب، 1447 ییلی ری ولایتیده، 70 یاشیده وفات اېته‌دی.

خراسان شاهرخ میرزا دوریده سیاسي-اجتماعي، اقتصادي و مدني جهتدن انچه‌ رواجلندی، کۉپلب خیرلی ایشلر عملگه آشیریلدی. مسجدلر، مدرسه‌لر، خانقاه‌لر، رباطلر، سردابه‌لر، قیشلاق و قۉرغانلر قوریلیب، مذکور قوریلیشلر وقف ملکلری بیلن تأمینلندی. شاهرخ میرزا نینگ معتدل ایچکی و تشقی سیاستی خراسانده تینچلیک نینگ برقرار بۉلیشیگه آلیب کیلدی. بو دورده تجارت، هنرمندچیلیک، دهقانچیلیک یوقاری درجه‌گه کۉتریله باشله‌دی. اینیقسه‌، هنرمندچیلیک، تۉقیمه‌چیلیک، معمارچیلیک، اۉیمه‌کارلیک، خطاطلیک، مقوا‌سازلیک همده‌ کاغذ ایشلب چیقریشگه کتّه‌ اعتبار بېریلدی. شونینگدېک، مېتال (فلز)نی قَیته ایشلش، قوریلیش اسباب-  تیارلش، کلالچیلیک صنعتی اۉسدی. بولردن تشقری زرگرلیک، کشته‌دۉزلیک، کنده‌کارلیک، شاهی و باشقه‌ خیل متاعلر تۉقیب چیقریشگه اعتبار کوچه‌یدی. جمله‌دن محلي و خارجدن آلیب کېلینگن خام ‌اشیالردن بنارس، اطلس کبی متاعلر ایشلب چیقریله باشلندی. شو کسب نینگ ماهر اوسته‌لری یېتیشیب چیقدی. 15—14 عصرلرده خراسانده کلالچیلیک صنعتی سفال بویوملر بیلن بیر قطارده سوو انشاآتلریده، اولکن بنالر قوریلیشیده ایشله‌تیله‌دیگن سفال قووورلر، خیلمه-خیل شکل و رنگلر بیلن جِلالنگن سفال کاشینلر ایشلب چیقریش کینگ یۉلگه قۉییلدی.

شاهرخ میرزا مملکت استقبالینی کۉزلب ختای و هندوستان حکمدارلری بیلن دیپلوماتیک مناسبتلرنی یخشیلشگه حرکت قیلدی. مذکور مملکت اېلچیلری سمرقند و هراتده، اۉز نوبتیده غیاث‌الدین نقاش رهبرلیگیده ختایده، عبدالرزاق سمرقندي باشچیلیگیده‌گی اېلچیلر هندوستانده بۉلدیلر. شاهرخ میرزا هرات شهر قلعه‌سی نینگ جَنوب تامانیده (1410— 1411) مدرسه‌ و خانقاه‌ بنا قیلدیردی. بو پیتده پایتخت هرات و عموماً خراسانده مدني و معیشي قوریلیشلر کینگ قولاچ یازه‌دی.

هراتده بیر نېچه‌ شفاخانه‌لر موجود بۉلیب، بولر نینگ قطاریده ینه‌ ایکّیته «دارالشفا» قوریله‌دی. بو شفاخانه‌لر نینگ بیرته‌سی شاهرخ نینگ اوچینچی خاتینی ملکت آغا (ملک آغا) طرفیدن، ایکّینچیسی اېسه شاهرخ نینگ نبیره‌سی علاءالد‌وله (1417—1460) تامانیدن قوردیریلگن اېدی. ملکت آغا هم گوهرشاد بېگیم کبی هراتده «دارالحدیث» ناملی خانقاه‌، ایکّیته حمّام، هراتدن 8 فرسخ نریده، امو دریاگه باره‌دیگن یۉل اوستیده بیرته‌ رباط، بلخ شهریده بیر مدرسه‌ قوردیردی.

شاهرخ دوریده هراتده قوریلگن اېنگ کتّه‌ یادگارلیکلردن بیری ملکه‌ گوهرشاد بېگیم طرفیدن قوردیریلگن اولکن مدرسه‌ و مذکور مدرسه‌ یانیده قد کۉترگن خانقاه ‌دیر. بو بنالر 1417 ییلده باشلنیب، 1437 ییلده قوریب بیتکزیلگن. مذکور مدرسه‌ و خانقاه‌ حاضرگی کونگچه یېتیب کېلگن بۉلیب، خانقاه ‌گه اونینگ اَیریم اۉغیللری، گوهرشاد بېگیم و باشقه‌ تېموري شهزاده‌لر و ملکه‌لر دفن اېتیلگن. شاهرخ میرزا سراییده خدمت قیلووچی عملدارلر، بېکلر، سرکرده‌لر اۉز ناملرینی ابديلشتیریش مقصدیده بیر قطار مدني و معیشي بنالر قوردیریشگن. چنانچه، هرات نینگ خیابان موضعیده قربان شیخ، فېروز شاه، چقماق شاه مدرسه‌لری قد راستله‌گن اېدی. بو مدرسه‌لرده دیني بیلیملر بیلن بیر قطارده تیلشناسلیک، ادبیات، تاریخ، جغرافيه، هندسه‌، رياضيات، فلکیات کبی علملر اۉقیتیلردی. بولردن تشقری، فلسفه‌، منطق و موسیقی‌ علمی هم انچه‌ رواجلنگن اېدی.

هرات قدیم زمانلردن تورلی-تومن دیني و علمي کتابلرگه بای شهرلردن حسابلنگن. شاهرخ میرزا نینگ اۉزی هم کتابگه اۉچ کیشی بۉلیب، اۉزی نینگ بای شخصي کتبخانه‌سی، اۉغلی بایسونغور میرزا نینگ هم عجایب کتبخانه‌سی بۉلگن. بو کتبخانه‌لر قیمتلی اثرلرگه بایلیگی و خیلمه-خیللیگی بیلن شهرت قازانگن.

نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *