ابو نصر فارابی

(873–950)

یونسکو 2020 ییلی قاموسی تورک عالمی ابونصر فارابی نینگ خلق ارا ییلی دېب اعلان اېتدی. بو ییل، فارابی توغیلگنی‌گه 1150 ییل تۉله‌دی. “اولوس” یونسکو نینگ اوشبو اعلانینی خوش قرشیلیب، ابونصر فاریابی حیاتی و علمی میراثی تۉغریسیده قوییده‌گی معلوماتلرنی نشر اېته‌دی.

جهان مدنیتیگه کتّه‌ حصه‌ قۉشگن مرکزي آسیالیک مشهور فیلسوف، قاموسي عالِم فارابی نینگ تۉلیق اسمی ابو نصر محمد ابن محمد ابن اوزلوغ ترخان.

اۉرته‌ عصر نینگ بیر قنچه‌ علمي یوتوقلری، عموماً یقین و اۉرته‌ شرق مملکتلریده ترقي‌پرور اجتماعي-فلسفي تفکر رواجی اونینگ نامی بیلن باغلیق. فارابی اۉز زمانه‌سی علملری نینگ برچه‌ ساحه‌سینی مکمل بیلگن و بو علملر رواجیگه کتّه‌ حصه‌ قۉشگن‌لیگی، یونان فلسفه‌سینی شرحلب، دنیاگه کېنگ تنیتگنی طفیلی شرق مملکتلریده اونینگ نامی اولوغله‌نیب، «المعلم الثاني» – «ایکّینچی معلم» (ارسطودن کېین)، «شرق ار‌سطوسی» دېب یوریتیلگن.

فارابی 873 ییلده تورکي قبیله‌لردن بۉلگن حربي خدمتچی عایله‌سیده، سِردریا قیرغاغیده‌گی فاراب – اۉترار دېگن جایده توغیلگن. او، توغیلگن حدود سماانيلر تامانیدن باشقر‌یلیب، عرب خلیفه‌لیگی نینگ شمالي چېگره‌سی حسابلنگن.

فارابی باشلنغیچ معلوماتنی آنه‌ یورتیده آلدی. سۉنگ تاشکېنت (شاش- چاچ)، بخارا، سمرقندده اۉقیدی. کېینراق اۉز معلوماتینی آشیریش اوچون عرب خلیفه‌لیگی نینگ مدني مرکزی بۉلگن بغدادگه کېلدی. بغدادده بو دورده مسلمان دنیاسی نینگ تورلی اۉلکه‌لریدن، خصوصاً، مرکزي آسیادن کېلگن کۉپ علم اهللری تۉپله‌نیشگن اېدی. او یېرگه باره توریب فارابی اېران شهرلری اصفهان، همدان، رَ‌ی و باشقه‌ جایلرده بۉلدی.

فارابی بغدادده اۉرته‌ عصر فنی و تیلی نینگ تورلی ساحه‌لری، یونان فلسفي مکتبلری بیلن چقور تنیشیب، اۉزگه‌ دیني اعتقاد، فلسفي فکرده‌گی کیشیلر بیلن علمي ملاقاتده بۉلدی. ابو بشر متی ‌ابن یونسدن (870–940) یونان تیلی و فلسفه‌سینی، یوحنا ابن خيلان (860– 920)دن طبابت و منطق علمینی اۉرگندی. ایریم معلوماتلرگه قره‌گنده‌‌، او 70 دن آرتیق تیلنی بیلگن.

تخمیناً 941 ییلدن باشلب فارابی دَمشقده یشه‌گن. شهر چېکّه‌سیده‌گی باغده قراوول بۉلیب، کمترانه کون کېچیریب، علم بیلن شغللنگن. سۉنگی ییللر او حلب (الېپّو) حاکمی سیف‌الد‌وله حمدانی (943–967) التفاتیگه سزاوار بۉلدی. تدقیقاتچیلر اونینگ حلبده‌گی حیاتینی اېنگ ثمره‌لی دور حسابله‌یدیلر. چونکه‌ بو حاکم حُر فکرلیلیگی، علم-فنگه اعتبار بېرگنلیگی بیلن اجره‌لیب تورگن. او فارابینی سرایگه تکلیف اېته‌دی، لېکن فارابی بونگه کۉنمه‌یدی، عادي حیات کېچیریشنی افضل کۉره‌دی. فارابی 949–950 ییللرده مصرده، سۉنگ دَمشقده یشب، شو یېرده وفات اېتگن و «باب الصغیر» قبرستانیگه دفن قیلینگن.

فارابی اۉرته‌ عصر دوری طبيعي-علمي و اجتماعي بیلیملری نینگ قریب برچه‌ ساحه‌لریده 160دن آرتیق اثر یره‌تگن. او تورلی بیلیملر نینگ نظري تامانلری، فلسفي مضمونی بیلن کۉپراق قیزیقنلیگی اوچون اونینگ اثرلرینی 2 گروهگه اجره‌تیش ممکن:

  1. یونان فیلسوفلری، طبیعتشناسلری نینگ علمي میراثینی ایضاحلش، ترغیب قیلیش و اۉرگنیشگه بغیشلنگن اثرلر؛
  1. فن نینگ تورلی ساحه‌لریگه عاید موضوعلرده‌گی اثرلر.

فارابی قدیمگی یونان متفکرلری – افلاتون، ارسطو، اېوکلید، پتالېمېی، پارفیريلر Platon, Aristotel, Evklid, Ptolemey, Porfiriy نینگ اثرلریگه شرحلر یازگن. اینیقسه‌، ارسطو اثرلرینی به تفصیل ایضاحلب، قیین جایلرینی توشونتیریب بېره آلگن، کمچیلیکلرینی کۉرسه‌تگن، عینِ وقتده بو اثرلر نینگ عمومی مضمونینی آچیب بېرووچی مخصوص اثرلر یره‌تگن.

فارابی شرحلری اۉرته‌ و یقین شرق ایلغار متفکرلری نینگ دنیاقره‌شینی شکللنتیریشده مهم‌ اهمیتگه اېگه‌ بۉلدی. ابو علی ابن سینا فارابی شرحلری («متافیزیک» – «مابعد طبیعت»)نی اۉقیب، ارسطو اثرلرینی توشونگنینی علیحده‌ تأکیدله‌یدی. فارابی نینگ شرح یازیش فعالیتی فقط شرقنی‌گینه اېمس، اۉرته‌ عصر اروپاسینی هم یونان علمی بیلن تنیشتیریشده کتّه‌ رۉل اۉینه‌دی. متفکر اۉز اثرلرینی اۉشه‌ دورده شرق مملکتلریده علمی-ادبي تیل حسابلنگن عرب تیلیده یازه‌دی.

فارابی شونینگدېک، عرب و فارس تیللریده فلسفي مضمونده‌گی شعرلر هم یازگن. فارابی اثرلری 13–12عصرلرده‌یاق لاتین، قدیمي یهودي، فارس تیللریگه، کېینچه‌لیک باشقه‌ تیللرگه ترجمه‌ قیلینیب، دنیاگه کېنگ ترقه‌لگن. سۉنگی عصرلرده کۉچیریلگن نسخه‌لری کۉپ مملکتلر نینگ کتبخانه‌ و مؤسسه‌لریده سقلنه‌دی.

فارابی نینگ طبيعي-علمي فنلر حقیده‌گی قره‌شلری «علملر نینگ کېلیب چیقیشی و تصنیفی» اثریده به تفصیل یاریتیلگن. کتابده اۉرته‌ عصرده معلوم بۉلگن 30دن آرتیق فن نینگ تعریفی، اهمیتی کۉرسه‌تیب بېریله‌دی. شو نرسه‌ دقّتگه سزاوار که، فارابی طبيعي و اجتماعي فنلرنی وظیفه‌سیدن کېلیب چیقیب تۉغری فرقله‌گن. اونینگ تلقینیچه، متیماتیک (ریاضیات)‌، طبیعتشناسلیک، مېتا‌فیزیک فنلری انسان عقلینی بیلیملر بیلن باییتیش اوچون خدمت قیلسه، گرامر، منطق، شعریت کبی علملر فنلردن تۉغری فایده‌لنیشنی، بیلیملرنی باشقه‌لرگه تۉغری توشونتیریش، یعنی عقلي تربیه‌ اوچون خدمت قیلگن. سیاست، اخلاق، تعلیم-تربیه‌گه عاید بیلیملر اېسه کیشیلر نینگ جماعه‌لرگه بیرلشووینی، اجتماعي حیاتگه تېگیشلی قاعده‌لرنی اۉرگته‌دی. فارابی انسان نینگ عملي فعالیتی اوچون طبيعي فنلر نینگ اهمیتینی یخشی توشونه‌دی. بونده‌ی فنلرنی او رئال نرسه‌لر حقیده‌گی علملر دېب اته‌یدی.

او یونان طبیعتشناسلری اېوکلید، پتالېمېی، گلېن کتابلریگه یازگن شرحلریده، اۉزی نینگ جیومتریگه دایر کتابیده انتیک دنیا، اۉرته‌ عصر متیما‌تیک غایه‌لری نینگ ییریک بیلیمدانی صفتیده میدانگه چیقدی، متیماتیک‌ نینگ بیر قنچه‌ مرکّب کَتگوري ‌لری و موهوم توشونچه‌لرینی علمي نقطه‌ی نظردن حل اېتیش یۉللرینی قیدیردی، خصوصاً، سان حقیده‌گی احتماللیک نظریه‌سی تۉغریسیده‌گی غایه‌لرنی باییتدی.

فارابی نینگ طبي قره‌شلری «انسان اعضالری حقیده» رساله‌سیده بیان قیلینگن. او انسان اعضالرینی، تورلی خیل کسللیکلر سببینی، اولر نینگ پیدا بۉلیش شرایطلرینی علیحده‌-علیحده‌ اۉرگنیشنی، اۉرگانیزم نینگ سلامتلیگینی تیکلش اوچون کېره‌کلی آزیق-طعاملرگه اعتبار بېریشنی قید اېته‌دی. انسان نینگ روحي و جسماني حالتی تشقی عامللر، محیط تأثیریگه باغلیقلیگی گه اعتبار بېره‌دی. اونینگ طبیات وظیفه‌سی، مقصدی حقیده‌گی قره‌شلری ابن سینا نینگ بو حقده‌گی قره‌شلریگه کتّه‌ تأثیر کۉرسه‌تدی. فارابی دنیاقره‌شی نینگ شکللنیشیگه، اساساً‌، شرق نینگ قدیمگی ایلغار مدنیتی عنعنه‌لری، عرب خلیفه‌لیگیگه قرشی خلق حرکتلری، اۉرته‌ عصر طبيعي-علمي تفکر یوتوقلری، یونانستان نینگ فلسفي میراثی تأثیر کۉرسه‌تدی.

فارابی اۉرته‌ عصرلر شرایطیده بیرینچی بۉلیب جمعیت نینگ کېلیب چیقیشی، مقصد و وظیفه‌لری حقیده ایزچیل تعلیمات یره‌تدی. بو تعلیماتده اجتماعي حیات نینگ کۉپ مسأله‌لری – دولتنی باشقه‌ریش، تعلیم و تربيه، اخلاق، معرفت، دیني اعتقاد، اوروش و یره‌ش، محنت و باشقه‌لر قمره‌ب آلینگن. فارابی «فاضل شهر اهالیسی نینگ مسلگی» رساله‌سیده جمعیت («انسان جماعه‌سی») نینگ کېلیب چیقیشی حقیده بونده‌ی یازه‌دی: «هر بیر انسان طبیعتاً شونده‌ی توزیلگن که، او یشش و عالي درجه‌ده‌گی یېتوکلیککه اېریشماق اوچون کۉپ نرسه‌لرگه محتاج بۉله‌دی، او بیر اۉزی بونده‌ی نرسه‌لرنی قۉلگه کیریته آلمه‌یدی، اولرگه اېگه‌ بۉلیش اوچون انسانلر جماعه‌سیگه احتیاج توغیله‌دی… بونده‌ی جماعه‌ اعضالری نینگ فعالیتی بیر بوتون حالده، اولر نینگ هر بیریگه یشش و یېتوکلیککه اېریشوو اوچون ضرور بۉلگن نرسه‌لرنی یېتکزیب بېره‌دی. شونینگ اوچون انسان شخصلری کۉپه‌یدیلر و یېرنینگ اهالی یشه‌یدیگن قِسمیگه اۉرنشه‌دیلر، نتیجه‌ده انسان جماعه‌سی وجودگه کېلدی».

فارابی شهرنی اجتماعي اویوشیش نینگ یېتوک شکلی، انسانیت کمالاتگه اېریشیشی نینگ ضروري واسطه‌سی، دېب حسابله‌یدی. بوتون انسانلرنی اۉزارا همکارلیککه، خلقلرنی تینچلیککه چقیره‌دی، دنیاده یگانه‌ انسان جماعه‌سینی توزیش حقیده آرزو قیله‌دی.

فارابی اۉز دوریده‌یاق بویوک عالِم صفتیده مشهور بۉلگن. شرق خلقلریده او حقده تورلی حکایه‌، روایتلر وجودگه کېلگن. اۉرته‌ عصر عالِملریدن ابن خلیکان، ابن قفطی، ابن ابی عصبیه، بیهقيلر اۉز اثرلریده فارابی ایجادینی اۉرگنیب، اونینگ غایه‌لرینی رواجلنتیرگنلر.

خصوصاً، ابن رشد فارابی اثرلرینی اۉرگنیب‌گینه قالمه‌ی، اولرگه شرحلر هم یازدی. اوېررایزم نامی بیلن مشهور بۉلگن اونینگ فلسفي تعلیماتی نینگ شکللنیشی دستلب فارابی و ایبن سینا فعالیتی بیلن باغلیق. اَوېرّایزم علمي تېندېنسيه(ترقیات یۉنه‌لیشی) ‌لرنی افاده‌لاوچی ایلغار یۉنه‌لیش صفتیده کېنگ یاییلگن و اویغانیش دوری نینگ کۉپ ایلغار متفکرلری دنیاقره‌شیگه تأثیر کۉرسه‌تگن.

منبع: http://shosh.uz/uz

نمایش بیشتر

هفته نامه اولوس

هفته نامه اولوس یکی از هفته نامه های فعال کشور در عرصه

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *