اۉزبیک تیلی افغانستانده قنده‌ی قیلیب دولت تیلی مقامیگه کۉتریلدی؟

محمد عالم کوهکن

اوزاق ییللردن بویان افغانستانده دور سوریب کېلگن تورلی توزوملر پیتیده علمی، مدنی ایشلرگه اعتبار قره تیلمی کېلیندی. 2001-ییلی مملکت کیسکین بوریلیشگه یوز توتدی. طالبلر حاکمیتی توگه تیلیب، اونینگ اۉرنیده برچه گه منظور، خلقچیل باشقروگه اساسلنگن توزوم شکللنتیریلیشی کۉزده توتیلدی. حامد کرزی باشچیلیگیده شکللنتیریلگن ینگی حاکمیتده ینگی و ایلغار اساسی قانون یازیلیب، اونده مدنی ساحه‌لر- تعلیم و معارف ایشلریگه اهمیت بیریلیشی لازم اېدی. شونده‌ی قیلیب، افغانستانده‌گی تیللرگه توجه قیلیش و اولرنی  رواجلنتیریش ایشلری انه شو زمینده ایلگریگه سوریلدی. قیسی تیل رسمی دولت تیلی بۉلیشی لازم دېگن توشونچه میدانگه آتیلدی. بو مسأله بابیده بحثلر باشله‌نیب کېتدی.

تورکی( اۉزبېک و تورکمن تیللری) تیللرنی هم رسمی دولت تیلی مقامیگه کۉترش مسأله‌سی شو اۉزنده میدانگه چیقدی. لویه جرگه/کته خلق کېنگشی ‌چقیریلیب، باش قانوننی یازیش و قبول ایشلری  جانله‌نیب کېتدی. اونده پشتو و دری تیللری یانیده اۉزبېک و تورکمن تیلیگه هم دولت تیلی مقامینی بیریش کۉنده‌لنگ قۉییلدی. سیاسی بحث و تارتیشولر دوامیده، افغانستاننی فدرال یۉسونده باشقریش طرفدارلری فعاللیک کۉرستدیلر.

مذکور کېنگشده موافق و قرشیلر قیزیغین بحثگه کیریشدی. بیر گروه تاجیک وکیللر جمله‌دن دوکتور محی‌الدین مهدی، حفیظ منصور، گل محمد یونسی و باشقه‌لر اوشبو دعواده اۉزبېک و تورکمن وکیللری یانیده توردیلر. اما، برهان‌الدین ربانی و داکتر عبدالله عبدالله اۉزبېک و تورکمنلر نینگ اوشبو دعواسینی قۉللب قوّتلمه‌دی. بو بحثلرده پشتونلر نماینده‌لری هم  تاریخی موقعیدن چېکینه آلمی قرشیلیک کۉرستدیلر. لویه جرگه باشی بېرک کۉچه گه کیریب قالدی.

حامدکرزی فتنه‌سی

لویه جرگه مجلسلری نتیجه‌سیز دوام اېتدی. بیر کونی توشلیکدن سۉنگ جنرال دوستیم اۉزبېک و تورکمن وکیللرینی لویه جرگه خیمه‌سی یانیده‌گی اوتاقلردن بیریگه چقیردی. اولرگه کرزی بیلن سۉزلشگنینی بیلدیریب:«لویه جرگه اوچ کونده اۉز ایشینی بیتیریشی کېره‌ک اېدی، منه 20 کونگه یقینلشیب قالدی. اېندی، جرگه ایشلرینی یوریتیشدن فایده یۉق؛ پول یۉق. چېت اېللیکلر هم آرتیقچه اقچه بېریشمه‌یدی. باردی جرگه‌ده اساسی قانون تصدیقلنمسه، بحران یوزه گه چیقه‌دی. اۉزبېک و تورکمن وکیللری اساسی قانون نینگ حاضرگی متنینی تصدیقله سینلر، لویه جرگه ایشی اۉز نهایه سیگه یېتسین. تغین مېن سیزلرنینگ تیللرینگیزنی بیر فرمان اساسیده رسمی تیل مقامیگه کۉتره من! قوملر کرزی صاحب نینگ بو خواهشیگه نیمه دېیسیزلر؟» دېدی. مجلسده‌گیلر، دوستم گپیگه کیرمی؛ کرزی نینگ فتنه‌آمیز تکلیفینی تصدیقلمه‌دیلر. تخار ولایتی وکیلی قوماندان ملا پریم‌قول اعتراض بیلدیریب، مجلسنی ترک اېتدی. باشقه‌لر کرزی نینگ گپلری فتنه‌دن بۉلک نرسه اېمسلیگینی ایتیب، اونینگ بویروغی بیلن رسمی بۉله‌دیگن تیل باشقه ینه بیر فرمان بیلن رسمی‌لیگینی یۉقاته‌دی دېیشدی. شوندن سۉنگ، نېگه دیر دوستم نینگ یوزی قیزه‌ریب، کیفیتی بوزیلدی. بلکه مسأله نینگ تگیگه یېتمه گنیدن ،انگله‌مه‌گنیدن بۉلسه کېره‌ک؛ کرزی اغواسی ایله اۉزبېک و ترکمن وکیللریگه یوزلنگنیدن خجالت  قیلدی میکین؟ قۉلیده چای تۉله پیاله اوتاققه کیریب کېلگچ، اسماعیل منشی گه زهرینی تۉکدی.

دوستم اونگه قره‌ب، فارس تیلیده:

« شماره مه حقوقدان گفته اینجا آورده بودم، هر کدام تان هر طرف گشتین. مه که به اِی گپای حقوقی چه می‌پامیم. اینجا می‌بودی به ما مشوره می‌دادی و …»

نخات که جنرال دوستم شوگینه عادی بیر مسأله‌نی انگلمسه-یه؟! انگلب توشونگنیده نېگه کرزی نینگ تکلیفیگه قولاق آسّین اېدی؟ اونینگ پوچ و بوزغونچیلیکدن عبارت « بیدیر-بیدیر»یگه ایشانسین اېدی، نېگه؟ حیران سن کیشی! میش-میشلرگه قره‌گنده کرزی دوستیمگه :« بو مسأله‌نی خودّی مېن ایتگندېک حل قیله آلسنگ، سېنی مملکت لوی درستیزی مقامیگه کۉتره‌من» دېگن وعده‌نی-ده، بېرگن. اگر نماینده‌لر کرزی نینگ تکلیفینی قبول قیلگنلریده، اۉزبېک و تورکمن تیللری افغانستان اساسی قانونیده اوچینچی رسمی تیللر مقامېگه کۉتریلگن بۉلرمیدی؟ البته که یۉق.

شوندن کېین جنرال دوستیم تورکی تیللی نماینده‌لر صفیگه قۉشیلدی. آره ده آز سانلی خلقلر هم وکیللری هم سۉزلشه‌یاتگن تیللری رسمی مقامگه اېگه بۉلیشینی طلب قیلیشدی. نتیجه‌ده اولرنینگ تیللری هم یشب کیله‌یاتگن حدودلریده رسمی تیل اۉله‌راق تن آلیندی. انه شونده‌ی قیلیب بو مسأله اۉزبېک و تورکمن وکیللری کوره‌شی ثمره‌سی بۉلیب، افغانستان اساسی قانونی نینگ 16 ماده‌سیده« اوچینچی تیل؟»صفتیده رسمن قید ایتیلدی.

بو یېرده قوییده‌گی موضوعلرنی علیحده تأکیدلب اۉتیش لازم:

  1. قیسی مملکتده، قیسی قانونده خلقلر و قومیتلر تیلی« بیرینچی»، « ایکّینچی»، « اوچینچی» قیلیب درجه لنگن؟ قَیسی بیر یورتده کوزه‌تیلگن بو نرسه؟! بونده‌ی احمقانه قانوننی فقط افغانستان دېگن مملکتده کۉۉریش و اوچره‌تیش ممکن.
  2. میلی، اۉزبیک تیلی رسمی دولت تیلی مقامیگه اېریشدی دېیلیک، یشه‌سین! فخرلنسه ارزیدی. لیکن، حلوا دېگن بیلن آغیز چوچیمه‌یدی-کو. اۉزلیگیدن ماسوا بۉلگن قاره خلقنی؛ اینیسقه اۉقیمیشلیلری تۉغری اۉزبیکچه یازیش و آنه تیلیده تۉغری سۉزلشنی بیلمه‌سه؟ ااۉزگریشنی ایسته‌مسه، ایوریلیشلرنی خواهله‌گن تقدیرده قُربلری یېتمسه؛ فاجعه اېمسمی -بو؟
  3. تیلیمیز رسمی بۉلگنیدن آلدین و اوندن کېین هم سواد خوانلیگیمیز آشدیمی؟ قلمکشلریمیز قوروق دعوا-یو،گپ-سۉزلردن باشقه نرسه‌نی توشینیب یېتمسه‌لر؛ توشینیشنی ایسته‌مسه‌لر؛ الم اېمسمی؟ شو بویوک تیل و ادبیاتگه اېگه چیقه‌آلرمیکنمیز؟ انه شونیسی مهم.
  4. آنه تیلیده قنی مکتبلر آچیلگنی؟ قنی یازیلگن درسلیکلر؟ قنی کدر و ملکه‌لی متخصصلر؟ ادبی انجملر چه، ادبی تۉگره کلر قی یاققه قالدی؟ بو سواللر آدم نینگ ایچ-ایچینی کیمیریب، یزمی قۉیمه‌یدی.
  5. اۉزبېک تیلی و باشقه اوچینچی(؟) تیللر عملده دولت تیلیگه ایلنه المه‌دی- کو! افغاستان اساسی قانونی کوچگه کیرتیلگنیدن 16 ییل اۉتیب باره یاتگنیگه قره‌می، اوشبو قانون نینگ 16 ماده‌سینی تطبیق اېتیش اوچون حلی- حلی عملی قدملر تشلنگنی یۉق. سوال توغیلیشی طبیعی.  دولت اۉزی بېرگن وعده‌سی و سۉزی اوستیدن چیقدیمی؟ قنی شو تیللرگه کۉرسه‌تیلگن مادی و معنوی رغبت، اعتبار و همکارلیک؟
  6. مملکتده‌گی واقعیلیک اوچینچی رسمی تیللرده عکس اېتیریله‌یپتیدیمی؟ رادیو، تلویزیون و باشقه عاموی یېتکرمه لر نېگه کۉۉزینی آچه آلمه‌یپدی؟ اۉزبیکچه متن یوز کۉرسته آلمه‌یپدی؟ اساسی قانون نینگ 16 ماده تۉله عملگه آشیریلیشی اوچون افغانستان حکومتی و مملکت ملی مجلسی علیحده بیر قانون ایشلب چیقیب، تصدیقلشی کېره‌ک اېدی؟ افسوس که حکومت، پارلمان هم بو تۉغریده اۉز وظیفه‌سینی عملگه آشیرمه‌گن. اۉزبېکلر، تورکمنلر و باشقه خلقلر نینگ ملی مجلسده‌گی نماینده‌لری، سیاسی حزبلری و مدنی انجمنلری هم مسأله گه بی فرق یانده‌شیب کېلماقده‌لر.
نمایش بیشتر

هفته نامه اولوس

هفته نامه اولوس یکی از هفته نامه های فعال کشور در عرصه‌های سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی است.

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *