نوايی و شرق ادبیاتی

اې. اې. بېرتېلس

کېینگی ییللرده شرق ادبیاتلرینی چوقور اۉرگنیش اولرنینگ کۉپ ترماقلری فوق العاده‌ مرکّب طرزده اۉزارا چه‌تیشیب کېتگنی و اۉزیگه خاص یخلیت بیر بوتونلیک کسب اېتگنینی کۉرستماقده. تأریخي  جریانده‌گی بو اۉزیگه خاصلیک تورلی دورلرده بیرـ بیری بیلن چنبرچس باغلنگن بیر قطار خلقلر نینگ مشترک محنتی ثمره‌سی بۉلگن آلد آسیا (غربی آسیا) اسلوبیگه خاص کرکترلی خصوصیتلرنی اۉزیده مجسملشتیرگن علیحده‌ مدنیتنی وجودگه کېلتیردی. شو ا‌ۉرینده آلد آسیا خلقلری ادبیاتی، مدنیتی نینگ شکللنیشیگه باغلیق دستلبکی باسقیچلرده اېران، عرب ادبیاتلری مهم‌ ا‌ۉرین توتگنیگه قره‌مه‌ی، بو جریانده تورلی تورکی و کُرد قبیله‌لری نینگ حصه‌سی هم نهایتده‌ کتّه‌ بۉلگنینی و اولر نینگ خدمتی هنوزگچه کېنگ تدقیق اېتیلمه‌گنینی علیحده‌ قید اېتیب اۉتیش ضرور. بو کمچیلیکلرنی برطرف اېتیب، ادبي جریان نینگ برچه‌ مرکّب قیرّه‌لرینی حسابگه آلگن، قیاسله‌گن حالده همده‌ شو پیتگچه دېیرلی اعتبار بېریلمه‌گن. اوزاق شرق خلقلری ادبیاتی، بیرینچی نوبتده ختای ادبیاتی بیلن علاقه‌سینی اۉرگنیش اساسیده‌‌گینه شرق خلقلری ادبیاتی نینگ تۉلیق مکمل منظره‌سینی یره‌تیش ممکن بۉله‌دی.

مرکزي آسیاده یشه‌ب کېله‌یاتگن تورلی خلقلر ادبیاتلری آره‌سیده تورکی تیللر تیزیمیده یره‌تیلگن ادبیات علیحده‌ اهمیتگه اېگه‌. شونی تن آلیش کېره‌ک که، حاضرگی کونده‌ بو تیللرده‌گی ادبیاتلرنی اۉرگنیش باره‌سیده بیر قدر جدّی تدقیقاتلر آلیب باریله‌یاتگن بۉلسه-ده، اولرنی یېترلی دېب بۉلمه‌یدی، بونینگ سببی شوکه، اېسکی علم نماینده‌لری تورکی خلقلر تیلیگه دایر کتّه‌ ایشلرنی عملگه آشیرگنیگه قره‌مه‌ی، ادبیاتشناسلیک یۉنه‌لیشیده‌گی تدقیقاتلر بیلن دېیرلی شغللنمه‌گنلر.

تورکی خلقلر ادبیاتیده ایکّی قتلم یقّال کۉزگه تشلنیب توره‌دی، بیرینچیسی: خلق آغزه‌کی ایجادی — او اوزاق عصرلرگه باریب تقه‌له‌دی و معلوم درجه‌ده اسلام مدنیتی تأثیریگه توشگن، بو جریان اسلام عنعنه‌لری مذکور حدودده‌گی خلقلر حیاتیده قنچه‌لیک ا‌ۉرین توتگنیگه باغلیق؛ ایکّینچیسی: بې‌واسطه‌ آلد آسیا خلقلری ادبیاتلری مجموعیگه ته‌یه‌نگن حالده ینه‌ شو عرب-فارس مدنیتلری تأثیری قَی درجه‌ده ترقه‌لگنلیگی گه بې‌واسطه‌ باغلنه‌دیگن یازوو مدنیتیگه علاقه‌دار بۉلیب، او اۉز خلقی نینگ آغزه‌کی ایجادیدن آزیقلنگن حالده کمال تاپدی.

بو یازوولر کتّه‌ قیینچیلیک بیلن مذکور منطقه‌ده اۉز اۉرنینی اېگلله‌دی. تورکی خلقلر مرکزي آسیاده فارس مدنیتی و ادبیاتی کتّه‌ یوتوقلرگه اېریشگن بیر دورده تأریخ صحنه‌سیگه چیقدیلر. مرکزي آسیاده حکمران موقع اېگلله‌گن تورکی خلقلر بو یېرده‌گی اېسکی دولت باشقروو اصوللرینی تۉلیق سقلب قالدیلر. نتیجه‌ده اوزاق ییللر دوامیده‌ دولت باشقروویده فارس عملدار میرزالری اساسی ایشلرنی آلیب باردیلر، بعضی شهرده‌گی اهالی نینگ اکثریتی ایرانی تیللر گروهیگه کیرووچی شېوه‌لرده سۉزلشر اېدی.

لېکن تورکی خلقلر فیودال توزومی نینگ اېنگ اساسی کوچی — حربي حاکمیتنی اۉز قۉللریده تۉلیق سقلب قالدیلر، قدیمدن رواجلنگن چارواچیلیککه کتّه‌ اعتبار بېردیلر.

شونینگ اوچون هم مۉغوللر باسقینیگه قدَر مرکزی آسیاده ادبي تیل صفتیده فارس تیلی اۉز نفوذینی سقلب قالگنیگه عجبلنمسلیک کېره‌ک. شونی علیحده‌ تأکیدلش کېره‌ک که، خلیفه‌لیک مدنیتی دایره‌سیدن نسبتاً اوزاقراقده بۉلگن قاره‌خانيلر دولتی مرکزی کاشغرده ملي تیل و ادبیاتنی رواجلنتیریش حرکتی باشلندی. لېکن 10 عصر آخرلریده سمرقند و بخارا اطرافیده‌گی سېرحاصل میانکا‌ل واديسینی قۉلگه آلگن ایلیکخانلر کوچلی فارس ادبیاتی نینگ تأثیریدن قوتوله آلمه‌دیلر و اۉز سرایلریده فارس تیلیده ایجاد قیلگن شاعرلرگه عزت-حرمت کۉرسته باشله‌دیلر.

کیچیک آسیاده بۉلگنی کبی بو یېرده ملي ادبیات سرای دایره‌سیده اېمس، بلکه‌ درویش و قلندرلر آره‌سیده شکللندی، اولر ادبي اثرلرنی برچه‌ خلق طبقه‌لری توشونیشینی ایستر اېدیلر.

مۉغوللر اصطلاحسی تورکی تیللر رواجلنیشیگه معلوم درجه‌ده تورتکی بۉلدی. لېکن مۉغوللر او یاکه بو تیلگه حاميلیک قیلگن دېییش تۉغری اېمس. مذکور ا‌ۉرینده شو دورده‌گی اېنگ عجایب ادبي یادگارلیک رشیدالدین نینگ «تأریخلر مجموعه‌سی» اثری فارس تیلیده مۉغول حکمدارلری نینگ راضیلیگی بیلن یازیلگنلیگینی اونوتمسلیگیمیز کېره‌ک.

شونگه قره‌مه‌ی، فارس مدنیتیگه کوچلی ضربه‌ بېریلدی. فارس تیلیگه اېندی زاده‌گانلیک (اشرافیت) نینگ اساسی بېلگیلریدن بیری صفتیده قره‌لمه‌یدیگن بۉلدی.

15- عصرده‌گی تورکی ادبیات نینگ رواجلنیش پای‌دېواری شو طریقه‌ قۉییلدی. فارس تیلی هم یۉقالیب کېتمه‌دی. او مدني جریانده اۉز تأثیرینی معلوم درجه‌ده سقلب قالدی. او بیلن بیرگه‌ فنده چیغتای تیلی دېب اته‌لگن تورکی تیللر گروهیگه کیرووچی ایکّینچی تیل هم رواجلندی. لېکن بو نامنی ا‌ۉرینلی ایشله‌تیلگن دېب بۉلمه‌یدی. اونینگ پیدا بۉلیشیگه اساسی سبب شونده‌که، مرکزی آسیاده حکمرانلیکنی قۉلگه کیریتگن تېموريلر اۉز نسل-نسبینی چینگیزخان نینگ اۉغلی چیغتایگه باغلر اېدیلر. اۉرته‌ آسیا یېرلری اونینگ ملکی حسابلنردی. بو عباره‌ سلاله‌وی نام بۉلیب، اۉز ماهیتیگه کۉره‌ «عثمانلی تیلی» عباره‌سینی اېسلته‌دی. معلوم که، عثمان سلطانلری سراییده رواجلنگن تورک ادبي تیلی «عثمانيلر تیلی» دېب اته‌لگن اېدی.

شو دورده ایجاد اېتگن مرکزي آسیا ادبیاتی وکیللری بو تیلنی هر دایم «تورکی تیل» دېب اته‌شگن. چونکه‌ بو نام بیر یاکه ایکّی قوم نینگ اېمس، بلکه‌ شو دورده تېموريلرگه بۉی سونگن برچه‌ تورکی خلقلر نینگ عمومی، یگانه‌ تیلینی افاده‌لر اېدی. ادبي تیل بۉلگنی اوچون اونی معلوم بیر قبیله‌ دایره‌سیده تلقین قیلیش ممکن اېمس. بونده‌ی حالت اونینگ وظیفه‌سینی نهایتده‌ تاره‌یتیریب قۉیه‌دی.

افسوس که، بو تیل یادگارلیکلری لینگویستیک نقطه‌ی نظردن یخشی اۉرگنیلمه‌گن. بوگونگی کونده‌ نوايی ایجادیده شِمالی و جَنوبی تورکی تیل لهجه‌لریگه خاص سۉزلر نینگ بعضاً بیر سطرده قۉللنیلیشی سببلرینی یاریتیش جوده‌ مهم‌. بو خطاطلر نینگ نوايی تیلینی اۉزلریگه یقین اندازه‌لرگه سالیش اوچون قیلگن «خطالریمی» یاکه مؤلف نینگ اۉزی اۉقووچیلری سانینی کۉپه‌یتیریش مقصدیده بونی آنگلی روشده عملگه آشیرگنمی؟

نیمه‌ بۉلگنده هم 15 عصرده تورکی ادبي تیل حیاتده اۉز اۉرنینی تاپیب باردی. بو حال کتّه‌ کوره‌شلر، قیینچیلیکلر بیلن رۉی بېردی. بو کوره‌ش آسان کېچمه‌دی.

دور طلبیگه کۉره‌، تورکی تیلده‌گی ادبیات موفقیت بیلن رواجلنماغی اوچون فولکلورگه خاص شکللر دایره‌سیدن چیقیب، آلد آسیا ادبیاتلری مجموعیگه ماس کېله‌دیگن شکللرنی اېگلّه‌ماغی لازم اېدی. باشقه‌چه ایتگنده، تورکی ادبیات فارس ادبیاتیدن توبدن فرق قیله‌دیگن اۉزیگه خاص ینگی اثرلر بیلن میدانگه چیقیشی، فارس ادبیاتی نینگ یوکسک نمونه‌لری بیلن یانمه-یان تورماغی و بو ادبیات روحیده تربیه‌ تاپگن اۉقووچیلرنی هم اۉزیگه رام اېتماغی کېره‌ک اېدی. اگر فارسی ادبیات بو دورده 500 ییللیک رواجلنیش جریانینی باسیب اۉتگن حالده اۉزیگه خاص آغیر قیینچیلیکلرنی یېنگیب، یوقاری صنعت باسقیچیگه کۉتریلگنینی انابتگه آلسک، تورکی تیلده ایجاد قیلیب، اولر بیلن مناظره‌گه کیریشماقچی بۉلگن ادیبلر قنده‌ی قیینچیلیکلر گه دوچ کېلگنی عیان بۉله‌دی.

بو جریانده غلبه‌ قازانیش اوچون فارسیگۉی صنعتکارلر قۉلگه کیریتگن مهارت سِرلرینی مکمل اېگه‌لش بیلن بیرگه‌ امکان قدَر اولرنی اۉز آنه‌ تیلیده کمالات درجه‌سیگه کۉتریش لازم اېدی.

باشقه‌ سۉز بیلن ایتگنده، بو کهنه‌ ادبیات سِرلرینی اۉرگنیش بیلن بیر قطارده تورکی تیل بایلیکلرینی هم چوقور اۉرگنیش، اونینگ ینگی و بای جِلالرینی کشف اېتیش اوچون متانت بیلن محنت قیلیش کېره‌ک اېدی.

بو نینگ اوچون آنه‌ تیلیگه اولکن محبتدن تشقری، اونی علمي تحلیل قیلیش قابلیتی، کتّه‌ ادبي استعداد اېگه‌سی بۉلیش شرط اېدی. بوسیز هر قنده‌ی اېزگو ایستکلر نینگ اۉزی بیلن‌گینه مقصدگه یېتیب بۉلمه‌یدی. کۉپ ادیبلر بو یۉلده متانت بیلن حرکت قیلدیلر، بعضیلر (سکاکی، لطفی) بو ساحه‌ده معلوم یوتوقلرگه اېریشدیلر هم، لېکن بو مرکّب وظیفه‌لرنی تۉله‌ بجریش بویوک میر علیشېر نوايی گه ‌‌گینه نصیب اېتدی.

بو بویوک ادیب اۉز آلدیده نه قدر قیین ایش تورگنینی یخشی توشونر اېدی. نوايی تورکی ادبیاتنی فارس ادبیاتی درجه‌سیگه کۉتریشنی‌گینه اېمس، بلکه‌ اوندن اۉزیب کېتیشینی هم اۉز آلدیگه کتّه‌ مقصد قیلیب قۉیگن اېدی. ادبیات ساحه‌سیده بو ایکّی تیل نینگ اۉزارا «کوره‌شلری» ادیب نینگ «محاکمة‌اللغتین» اثریده اۉز عکسینی تاپدی. تیلشناسلیککه دایر بو اثرده نوايی اۉز آنه‌ تیلی نینگ اوستونلیکلرینی اثباتلشگه حرکت قیلدی.

بو اثرده لینگویستیک جهتلردن تشقری تورکی تیل نینگ بای لېکسیکه‌سی و نازک مارفالوگیک جهتلری هم تحلیل اېتیلگن. عصرلر دوامیده‌ شکللنگن فیودال جمعیتده سینگیب کېتگن استوار عنعنه‌لرنی انکار اېتیش و ینگی غایه‌لرنی ایلگری سوریش ادیبدن اولکن جسارت طلب قیلر اېدی.

لېکن قوروق غایه‌ نینگ اۉزی بیلن بو وظیفه‌نی عملگه آشیریب بۉلمس اېدی. غایه‌دن تشقری عملي تدبیر ضرور اېدی. بو ایشلرنی نوايی ثبات بیلن عملگه آشیردی. هېچ ایکّیلنمه‌ی ایتیش ممکن که، او تورکی تیلنی ادبي تیل درجه‌سیگه کۉتره‌ آلدی. کېینچه‌لیک تورکی تیللر نینگ گرامري توزیلیشینی اۉرگنگن (میزرا مهدیخان استرابادی)، تورکی تیللر لغتینی توزگن (سلیمان بخاری) عالِملر اۉز اثرلریده نوايی گه سویه‌نیشگنی همده‌ اونینگ اثرلری تیلینی صاف تورکی تیل دیر دېب اعتراف اېتگنینی اېسلش کفایه‌.

اما شونینگ اۉزی یېترلی اېمس. بو تیلده بې‌ملال بحثلشه آله‌دیگن و رقیبلرینی مغلوب اېته آله‌دیگن بدیعي اثرلر یره‌تیش کېره‌ک اېدی.

آلد آسیا ادبیاتلری نینگ کۉپ عصرلیک ترقیاتی دوامیده‌ ادبي شکللرگه تعلقلی مسأله‌لر جوده‌ پُخته‌ ایشلب چیقیلگن اېدی. گرچه کتّه‌ قیینچیلیکلر توغدیرسه-ده، آلد آسیا ادبیاتلری نینگ همه‌سیده جوده‌ کېنگ قۉللنگن نظیره‌ اسلوبیدن هم فایده‌لنیشگه طبيعي احتیاج بار اېدی.

نظیره‌ — بو اۉز زمانداشی یاکه اۉتمیشده‌گی ادیب نینگ بیرار اثریگه اۉزیگه خاص جواب ایتیش صنعتی دیر. اگر شاعر لیریک اثر (قصیده‌، غزلگه) نظیره‌ یازسه، اثر نینگ وزن و قافیه‌سی تۉله‌ سقلنه‌دی. اگر بو اثر واقعه‌بند یۉنه‌لیشده (مثنوی) بۉلسه، وزن و واقعه‌لر زنجیریگه خاص اساسی حالتلر البته‌‌ سقله‌نیشی لازم. شونده‌ی قیلیب، نظیره‌ ادیبدن اېپیک اثرنی چوقور تحلیل قیلیش بیلن بیرگه‌، لیریکه‌ ساحه‌سیده هم معین تیارگرلیکلرنی طلب قیله‌دی.

اروپاده شرق ادبیاتیگه یاندشووده «نظیره‌» یازگن مؤلفلرنی اساسسیز روشده «تقلیدچی» دېب عیبلش میلی بار. بو فیودال جمعیتی ادبیاتی نینگ اۉزیگه خاص جهتلرینی بوتونله‌ی بیلمسلیک، اۉتمیش حادثه‌لرینی اۉز قریچی بیلن اۉلچه‌ش، تأریخيلیکدن چېکینیش علتیدن باشقه‌ نرسه‌ اېمس.

نوايی نینگ آلتیته کتّه‌ داستانی و کۉپلب گۉزل لیریک اثرلری نظیره‌ جمله‌سیگه کیره‌دی. بو مسأله‌نی تۉغری تلقین اېتماق کېره‌ک، چونکه‌ نوايی عینِ منه‌ شو شکلده اۉزی نینگ اساسی قره‌شلرینی اثباتلشی و فارس شعریتی نینگ عجایب نمونه‌لری یانیده پارلب توره آله‌دیگن گۉزل اثرلر یره‌تیشی ممکن اېدی. نوايی ادبیاتگه ینگی مضمون آلیب کیرا‌ آلمه‌گن دېگن گپ مطلقا ناتۉغری قره‌ش دیر. شاعر اۉنلب سواللرگه جواب بۉله‌ آله‌دیگن ینگی موضوعلر آلیب کیریشگه قادر اېکنلیگینی انگلش اوچون «سبعۀ سیار» داستانی ترکیبیگه کیریتیلگن و اۉز دوری اسلوبیگه اۉره‌لگن، هر بیری یخلیت ججّی رومانگه تېنگ کېله‌دیگن یېتّی ناول‌دن خواهله‌گن بیریگه نظر سالیش کفایه‌ قیله‌دی.

اما نوايی اوچون بو گپلر نینگ کېره‌گی یۉق. او رقیبلرینی اولر نینگ اۉز قورالی بیلن یېنگدی، بو نینگ اوچون اېسه اولر چیزیب قۉیگن موضوع دایره‌سیدن تشقری چیقیش ممکن اېمس اېدی. افسوس که، اروپا فنی بو نرسه‌نی توشونمه‌دی (حاضر هم توشونمه‌گن بۉلسه کېره‌ک) و اولر نوايی داستانلری بویوک آذربایجان شاعری نظامی نینگ «بېشلیک» («خمسه‌»)سیگه موضوع جهتیدن ماس کېلیشینی کۉریب، نوايی نظامی نینگ ترجمانی دېب اعلان قیلیشگه شاشیلدیلر و شو بیلن خاطر جمع بۉلدیلر. فکریمچه، سیاسی مَیللردن تشقری، نوايی ایجادی حقیده یازگن عالِملر (اینیقسه‌، فرانسه شرقشناسی اې.بلاشې) بویوک ادیب اثرلرینی اۉقیمه‌گنگه اۉخشه‌یدی. اولر نری بارگنده شاعر داستانلرینی فقط‌گینه ورقلب چیقیب، بعضی بابلر نینگ سرلوحه‌سی بیلن‌گینه تنیشگنلر. تأکیدله‌یمیز که، اگر نوايی «ترجمان» بۉلسه، امیر خسر‌و و کاتبي، هاتفی و باشقه‌ کۉپلب شاعرلر ایجادینی قنده‌ی بهالش کېره‌ک؟ قیزیغی شونده‌ که، اولر نظامینی فارس تیلیدن فارس تیلیگه ترجمه‌ قیلیشگن اېکن-ده!

اېندی نوايی اۉز «ترجمه‌لرینی» قنده‌ی عملگه آشیرگنی و اثر سویوجیتی  (مضمونی)گه قنده‌ی ینگیلیکلر کیریتگنی حقیده تۉخته‌لیب اۉتمیز. برچه‌ آلتی داستان حقیده بیر مقاله‌ده به تفصیل سۉزلش قیین، شونینگ اوچون اولردن اوچته‌سینی کۉریب چیقه‌میز و بهاله‌یمیز.

اوّلا «سبعۀ سیار»گه تۉخته‌له‌میز. بو اثر وزنی و سرلوحه‌ده‌گی «ېتتی»گه قره‌گنده‌‌ نظامی نینگ «ېتتی گۉزل» اثریگه جواب طرزیده یازیلگن. نظامی بو اثرده قولان (یاووایی اېشک، او فارس تیلیده «گۉر» دېییله‌دی — ترج.) آویگه نهایتده‌ اۉچ بۉلگنی اوچون بهرام گۉر لقبینی آلگن ساسانی پادشاه‌لریدن ورَخرَ‌ن 5 (620-638) حیاتیگه دایر بیر نېچه‌ لوحه‌نی اېرکین طرزده حکایه‌ قیله‌دی. اولردن بیری — بهرام نینگ اۉز سېوگیلیسی صاحب‌جمال فتنه‌دن اجره‌لیب قالیشی حقیده‌گی حکایه‌. فردوسی نینگ «شاهنامه‌»سیده هم (اونده آزاده‌) سَل باشقچه‌راق طرزده تصویرلنگن اېدی. فتنه‌ آو پیتیده بهرامدن اۉق اوزیش صنعتینی نمایش اېتیشنی سۉره‌یدی. بهرام بو باره‌ده‌گی تېنگسیز مهارتینی عملده کۉرسه‌تیب بېرگنده، کنیز‌ک خاطر جمعلیک بیلن بو متصل مشقلر نتیجه‌سی اېکنینی ایته‌دی. غضبلنگن شاه اونی اۉلدیرماقچی بۉله‌دی (فردوسيده اۉلدیره‌دی)، اما اۉز قۉلی بیلن عیال کیشی نینگ قانینی تۉکیشنی خواهله‌مه‌ی، یقینلریدن بیریگه بو وظیفه‌نی تاپشیره‌دی. فتنه‌ جلّادگه یه‌لینیب-یالباریب قتلنی آرقه‌گه سوریشگه مؤفق بۉله‌دی، سۉنگ بوتون عقلینی ایشگه سالیب، حکمدار حضوریگه قَیتیب کېلیشگه (بو حالت بیر قدر ایشانچسیز چیققن) اېریشه‌دی. حکایه‌ شو بیلن تمام بۉله‌دی و نظامی اثر دوامیده‌ فتنه‌نی باشقه‌ تیلگه آلمه‌یدی.

داستانده اساسی ا‌ۉرین توته‌‌دیگن ایکّینچی لوحه‌ — بهرام نینگ هفته‌ کونلری و اولرگه حاميلیک قیله‌دیگن سیاره‌لر نینگ رنگیگه ماس کېله‌دیگن یېتّیته قصر قوردیریشیگه باغلیق. بو یېتّی قصرگه ضبط اېتیلگن یېتّی مملکتدن آلیب کېلینگن خاتینلری — یېتّی ملکه‌ جایلشتیریله‌دی. او هر هفته‌ده بیر مرته‌ شو کونگه ماس کېله‌دیگن کییملر کیيگن حالده ملکه‌لر حضوریگه باره‌دی. هر بیر ملکه‌ انه‌ شو کون رنگیگه ماس کېله‌دیگن طرزده سېوگی حقیده گۉزل حکایه‌لر سۉزلب بېره‌دی. بهرام اولرنی تینگلب، ملکه‌لر بیلن عیش-عشرت سوره‌دی.

کتّه‌ مهارت بیلن تصویرلنگنیگه قره‌مه‌ی، بو یېتّی حکایه‌ اثر دوامیده‌ هېچ قنده‌ی رۉل اۉینه‌مه‌یدی. حتا نظامی کېینچه‌لیک بهرام یوکسک دیني تویغولر تأثیریده بو قصرلرنی آتشکده‌لرگه ایلنتیرگنینی تأکیدله‌یدی. شونده‌ی قیلیب، بهرام قصه‌سینی شرطلی روشده داستان تۉقیمه‌سیدن آلیب قۉیگنیمیزده هم اثر جدّي اۉزگریشلر گه اوچره‌مه‌یدی، چونکه‌ اولر بیلن اساسی واقعه‌لر اۉرته‌سیده کوچلی باغلنیش یۉق.

نوایی1 هم اۉز داستانینی بهرام حکایه‌سیدن باشله‌یدی. آو پیتیده کنیز‌ک بیلن یوقاریده‌گیدېک (اَیریم اۉزگریشلر موجود) بحث-مناظره‌ بۉلیب اۉته‌دی. نظامیده‌گی کبی بهرام اونینگ قانینی تۉکیشنی خواهله‌مه‌یدی. عیالنی اوزون ساچلریگه چیرمه‌ب باغلب، وحشی حیوانلرگه یېم بۉلسین دېب چۉلِ بیابانگه تشلب کېته‌دی.

نظامی داستانیده تصویرلنگنی کبی، معلوم وقت اۉتگچ، بهرام سېویملی کنیزه‌گینی قتّيق قۉمسه‌ب قاله‌دی. اونی تاپیب کېلیش اوچون هر تامانگه آدملرنی یوباره‌دی، اما قیدیروولردن هېچ قنده‌ی نتیجه‌ چیقمه‌یدی، چۉلده اوندن نام-نشان هم قالمه‌گن اېدی. کوچلی روحي عذابده قالگن بهرام آغیر دردگه چه‌لینه‌دی. او نه‌ یېب-ایچیش، نه‌ اویقوده حلاوت تاپه‌دی؛ اونی مقرر اۉلیم کوتر اېدی. طبیبلر کېنگش قیلیب، شاهنی چلغیتیش کېره‌ک دېگن خلاصه‌گه کېله‌دیلر، یېتّی قصر قوریب، هر بیریده طرفه‌ کۉنگیل خوشلیکلر بۉلسه، بهرام غملردن چلغییدی دېب حسابله‌یدیلر، بو حالت نظامی داستانیده هم بارلیگینی کۉریب اۉتدیک؛ بو قصرلرده‌گی وقت‌خوشلیکلر طفیلی بهرام غم-غصه‌لرینی اونوته‌دی.

بو یېرده ایکّی اثر آره‌سیده‌گی بیرینچی جدّي فرقنی کۉریشیمیز ممکن. نظامیده بهرام قصرلر قوریله‌یاتگنده یاری فتنه‌نی اونوتگن اېدی، نوايیده اېسه بهرام نینگ کسللیگی یاریدن اجره‌لگنی و قصرلر قوریلیشی عضوی باغلیق. اگر بهرام یاریدن اجره‌لمه‌گنده، بو قصرلر قوریلمس اېدی.

اثر دوامیده‌، بهرام نینگ ساغلیغی یخشیلنسه-ده، اویقوسیده حلاوت یۉقاله‌دی. هر تون خدمتکارلر بیرینچی اوچره‌گن کیشینی شاه حضوریگه کېلتیریشر و او شاه اوخله‌گونچه اونگه اېرتک ایتیب بېریشی کېره‌ک اېدی. شو عضوي باغلنیش آرقه‌لی داستانگه یېتّیته ناول‌ کیریتیلگن، اولر نظامی ناول‌لریدن مطلقا فرق قیله‌دی. اولر بیز نینگ فکریمیزچه، مرکزي آسیا فولکلوری نمونه‌لریگه خاصدیر. نظامیده اېسه گۉزل کنیز‌کلر بهرام نینگ بویروغی بیلن اونگه اېرتک ایتیشه‌دی. باشقه‌ عضويلیک یۉق. نوايیده اېرتکلر داستان نینگ اساسی بۉلیب، اونی آلیب تشلش اثر تۉقیمه‌سیگه کتّه‌ ضرر یېتکزه‌دی.

نوايیده بو اۉزگریشلر ادیب تامانیدن مخصوص کیریتیلگن. نظامی اثریگه تۉخته‌لر اېکن، شاعر بو گۉزل کنیز‌کلر نینگ اېرتک ایتیشی ایشانرلی چیقمه‌گنینی تأکیدله‌یدی و بو اېرتکلر اوخلش اوچون‌گینه ایتیلگنینی، گۉزل کنیز‌کلر اېسه بونده‌ی ایش اوچون یره‌تیلمه‌گنینی یېنگیل کنایه‌ بیلن سۉزلب اۉته‌دی.

و نهایت، ناول‌لر نینگ اۉزی. اولردن دستلبکی آلتیته‌سی اېرتک — قراقچیلر، اۉغریلر، پادشاه‌لر، شهزاده‌لر حیاتیگه باغلیق. لېکن بو اېرتکلرگه هم نوايی اۉز قره‌شلرینی سینگدیره آلگن.

همه‌میز بویوک شاعر نینگ ینگیلیککه، فنگه همده‌ ینگیلیک یره‌تیشگه قادر کیشیلرگه حرمت بیلن قره‌گنی و اولرگه حاميلیک قیلگنینی بیله‌میز. شاعر عیناً یخشیلیک (فنتزيه)که ته‌یه‌نگن حالده اۉز قهرمانلری نینگ سیمالرینی یره‌تدی. مثلاً، بیر اېرتکده‌گی شاه نینگ تختی توتقیچ دسته‌سی طفیلی ایسته‌گن طرفگه حرکت قیله‌دی. تختگه زینه‌ آلیب چیقه‌دی، اېنگ پستکی زینه‌ده توریلسه بس، اونینگ اۉزی یوقاریگه قره‌ب حرکت قیله‌دی. شو ا‌ۉرینده مذکور تخت زمانه‌وي اوتوماشینه و اېسکه‌لتور(حرکتلنووچی زینه پایه) نی اېسله‌تیشینی اَیتیش کفایه‌. باشقه‌ اېرتکده‌گی دېنگیز قراقچیسی کېمه‌لرنی چۉکتیریش اوچون خودّی حاضرگی سوو آستی کېمه‌سی حرکتلرینی عملگه آشیره‌دی. البته‌‌، بو شاعر نینگ صاف خَیالی. تۉغری، نوايی بو غایه‌لرنی ایلگری سوریشده جیول وېرن نینگ علمي یاکه غیرِ علمي غایه‌لری درجه‌سیگه کۉتریله آلمه‌گن. اما اونینگ داستانلریده‌گی بونده‌ی جهتلر خلق آغزه‌کی ایجادی بیلن باغلنیب کېته‌دی. («مینگ بیر کېچه‌»ده‌گی اوچر آتنی اېسلیلیک). اولر شاعر نینگ قیزیقیش دایره‌سی نه قدر کېنگلیگی حقیده مکمل تصور بېره‌دی.

اۉقووچی کۉز اۉنگیده بهرام نینگ آلتی کونی اۉته‌دی. یېتّینچی کېچه‌ده ینه‌ بیر کیشینی آلیب کېله‌دیلر و او عجایب کنیز‌ک قیز حقیده اېرتک سۉزله‌یدی (دنیاده تېنگسیز آوازگه اېگه‌ کنیز‌ک موزدېک ساووق اېدی). اېرتک دوامیده‌ سیاح کنیز‌ک نینگ سِرلری، سرگذشتلرینی هم بیان اېته‌دی و بیز بهرام بیلن بیرگه‌ بو کنیز‌ک اونینگ چۉلده تشلب کېلگن سېوگیلیسی اېکنینی بیلیب آله‌میز. اونینگ تیریکلیگینی و اۉز قیلمیشیدن پُشیمان اېکنلیگینی، همان بهرامنی سېویشینی انگله‌یمیز. اېرتک سۉزلاووچی او قه‌یېرده اېکنینی بهرامگه ایته‌دی. بونی اېشیتگن بهرام برچه‌ خسته‌لیکلردن توزه‌لیب، اۉز سېوگیلیسینی اخته‌ریب تاپه‌دی و اولر ینه‌ شاد-خرم یشه‌ی باشله‌یدیلر.

شونده‌ی قیلیب، بو ناول‌لر هم اثر نینگ عضوی تۉقیمه‌سیگه سینگیب کېته‌دی و یخلیت بوتونلیکنی تشکیل اېته‌دی. شوندن کېین کیم نوايینی نظامی نینگ ترجمانی دېب ایته آله‌دی؟

اگر بو اثرلر ترجمه‌ بۉلسه، اونده آدایېوسکي نینگ «روس تونلری» اې.ت.ه. گافمن نینگ «سېره‌پیان برادرلری» اثری نینگ ترجمه‌سی یاکه گا‌وف اېرتکلری «مینگ بیر کېچه‌» نینگ ترجمه‌سی بۉله‌دیمی؟

نوايی و نظامی اثرلریده‌گی برچه‌ اۉخشش‌ تامانلرگه قره‌مه‌ی، نوايی اۉز داستانلریگه توب اۉزگریشلر کیریته آلدی، واقعه‌لر رواجیده عضويلیککه اېریشدی، قهرمانلر سیماسیگه، کرکتریگه طبيعيلیک بخش اېتدی. عصرلر دوامیده‌ بو قهرمان کرکتریده قنده‌ی اۉزگریشلر رۉی بېرگنیگه نظر سالینگ: فردوسيده او فوق‌العاده‌ کوچگه اېگه‌، اونینگ قهری بیر زومده‌ دنیاگه اۉت قۉیه‌دی؛ نظامیده او محبتنی تېره‌ن توشونه‌دی، لېکن اۉز حس-تویغولریده برقرار اېمس، او اۉز قووانچلرینی تورلی نرسه‌لردن ایزله‌یدی. نوايیده اېسه او عاشق — ایلک محبتیگه هر دایم صادق قاله‌دیگن چینه‌کم عاشق. دورلر اۉتگن سری بهرام نینگ قیافه‌سی اۉزگریب باره‌دی. او مستبد ‌حکمدار — سرای عملداریدن کۉره‌، شهر دایره‌لریگه کۉپراق یقین بۉلگن انسانگه ایلنه‌دی. 15 عصر سرای عملدارلری هم انسانپرورلیک جهتیدن اوّلگیلریگه قره‌گنده‌‌ دېیرلی فرق قیلمه‌یدیگن و هر قنده‌ی یاووزلیکلردن قَیتمه‌یدیگن کیشیلر اېدی.

نوايی نینگ «فرهاد و شیرین» داستانی نظامی نینگ مشهور «خسر‌و و شیرینی» گه جوابدیر. لېکن بو یېرده هم عمومي اۉخشه‌شلیکلر بۉلیشیگه قره‌مه‌ی، آره‌ده‌گی فرق نهایتده‌ کتّه‌. بونگه اثرلر نینگ نامي‌آق مثال بۉله‌‌آله‌دی. گرچه فرهاد نظامی اثریده کتّه‌ ا‌ۉرین اېگله‌سه-ده، لېکن اثر نینگ حقیقي باش قهرمانی (شیریندن کېین، البته‌‌) خسرو دیر. نظامی اۉز قهرمانی نینگ همه‌ کمچیلیکلری، عاجزلیگی، بې‌قرارلیگی، یېنگیل طبیعتیگه قره‌مه‌ی، اونی اثر مرکزیگه قۉیه‌دی، فرهاد اېسه شیرین نینگ بویوک محبتینی کۉرسه‌تیش اوچون‌گینه کېره‌ک. فرهاد عشق بابیده تېنگسیز قهرمان، لېکن شیرین اۉزی نینگ ایلک سېوگیلیسیگه خیانت قیلمه‌یدی. اثرده خسرو هلاک بۉله‌دی. بو حل قیلووچی اېپیزادده هم او بوتونله‌ی نورلی قیافه‌ده گوده‌لنه‌دی. اۉقووچی اونینگ همه‌ کمچیلیکلرینی کېچیریشگه تیار.

نوايی اېسه اۉز اثری مرکزیگه فرهادنی قۉیه‌دی. تۉغری، او نظامی اثریگه خاص اجتماعي ماهیتنی سیلّیقلشتیره‌دی. فرهاد نظامی داستانیده‌گیدېک عادی شهرلیک اوسته‌ اېمس. او شهزاده‌، اما باشقه‌لردن اجره‌لیب توره‌دی. او انسان تفکری، محنتی بیلن یره‌تیلگن برچه‌ نرسه‌لرنی چین دلدن یخشی کۉره‌دی. اثرده‌گی سرای قوریلیشی بابیده فرهاد برچه‌ قورووچیلر بیلن تېنگ ملاقاتده بۉله‌دی. فرهاد نینگ اۉته‌ قیزیقووچنلیک فضیلتینی بویوک ادیب اۉزیدن آلگنلیگی گه هېچ قنده‌ی شبهه‌ یۉق. برچه‌ هنرلر سِرینی، ماهیتینی توشونیشگه قیزیقیش، بویوک ادیب شخصیتی گه خاص خصلت اېدی.

نوايی خسرو سیماسی تلقینینی هم کېسکین اۉزگرتیره‌دی. اونینگ خسر‌وی تیپیک یاووزلیک تمثالی. اونده هېچ قنده‌ی ایجابي جهت یۉق. او کلته‌فهم، جهلدار، قانخۉر مستبد، او اۉز مقصدلریگه الداو و خیانت بیلن اېریشه‌دی. اما شیرین سیماسی نوايیده بیر قدر پسه‌یگن. نظامیده شیرینگه خاص بعضی ا‌ۉرینلرده ایده‌آللشتیریله‌دی. اونده خسروگه بۉلگن محبتدن باشقه‌ هېچ قنده‌ی کمچیلیک یۉق. او شو محبت قربانی بۉله‌دی. نوايیده اېسه شیرین فقط‌گینه افسانه‌وي درجه‌ده گۉزل دیر؛ نظامیده‌گی بې تکرار عقل و نزاکت، ایندیویدوه‌للیک اونده یۉق. بونی توشونسه بۉله‌دی، عکس حالده او فرهاد سیماسینی کوچسیزلنتیریب قۉیر اېدی. شونی اونوتمسلیک کېره‌ک، نظامی نینگ خسر‌وی شیریندېک کوچلی یارقین شخصگه محتاج، بوسیز اونینگ اۉزگریشی قیین. نوايی نینگ فرهادی اېسه بونگه محتاج اېمس، او بوسیز هم جوده‌ فعال. شونینگ اوچون شیرین سیماسی اثر سویوجېتیگه سلبی تأثیر اېتمه‌یدیگن درجه‌ده کوچسیزلشتیریلگن.

داستان نینگ کیریش قِسمیده‌گی اۉزگریشلر هم اۉته‌ مهم‌دیر. اگر نظامی اۉز اثریگه اېرتک شکلینی بېریب، اېسکی اېرتکلر یۉنه‌لیشیدن فایده‌لنگن بۉلسه (عاشقلر بیر-بیری نینگ رسمینی کۉریب، سېویشیب قالیشه‌دی)، نوايی بو اېرتککه خاص حالتنی نهایتده‌ کېنگه‌یتیره‌دی. داستانینگ بو قِسمی علیحده‌ اثر درجه‌سیگه کۉتریله‌دی. بو یېرده بیر نېچه‌ اېرتکلرگه خاص ماتیو[1]لر اویغونلشگن؛ اژدر بیلن جنگ، اهریمن دېو اوستیدن غلبه‌، غارده بیر نېچه‌ عصر یشه‌گن کېکسه‌ دانشمند بیلن اوچره‌شوو، خزینه‌ تاپیب آلیش کبی اېرتکلرگه خاص بیر قنچه‌ بېلگیلر جمع‌لنگن. شونی علیحده‌ تأکیدلش کېره‌ک که، اثر نینگ بو قِسمی یوکسک مهارت بیلن یازیلگن. اثرلر اۉرته‌سیده‌گی فرقلرنی قیاسلب، شونی تأکیدلش ممکن که، اگر نوايی اۉز قهرمانلریگه باشقه‌چه اسم بېرگنده، اولر نینگ ایلدیزی قَیسی اثرگه باریب تقه‌لیشینی کۉپ کتابخوانلر انگلب آلیشی قیین بۉلردی.

نهایت، اوچینچی داستان — «لیلی و مجنون» حقیده بیر-ایکّی آغیز سۉز. نوايی بو اثر مقّدمه‌سیده اۉز خدمتینی جوده‌ کمترانه بهاله‌یدی: او اۉز اۉتمیشداشلری — نظامی و امیر خسر‌و قورگن گۉزل قصر اطرافیده باغ برپا اېتماقچی بۉلگنی حقیده گپیره‌دی. تۉغری، او شونده‌ی ایضاح بېره‌دی:

یازماققه بو عشق جاویدانه،

مقصودیم اېمس اېدی فسانه.

مضمونیغه بۉلدی روح میلی،

افسانه‌ اېدی انینگ طفیلی.

اما بو ا‌ۉرینده هم، سویوجېتگه اۉزگرتیریش کیریتیش نهایتده‌ قیینلیگیگه قره‌مه‌ی، نوايی اۉزیگه میراث قالگن رېجه‌دن اوزاقلشه آله‌دی. نظامی اۉسمیرلیکده‌گی اشتیاق قطار تۉسیقلر عاقبتیده محو اېتووچی احتراس درجه‌سیگه کۉتریلگنینی، بو نینگ اوستیگه باره-باره‌ بو احتراسلر نینگ ایلک منبعی — لیلی عاشق اوچون کېره‌کسیز بۉلیب قالگنیگه قره‌مه‌ی، او سېویشده دوام اېتگنینی کۉرسه‌تیشنی اۉز آلدیگه مقصد قیلیب قۉیگن اېدی. مجنون اۉز تصوریده‌گی لیلی تمثالیگه شو درجه‌ده محبت قۉیگنیدن، حتا رئال حیاتده‌گی جانلی قیزلرگه قیا باقمه‌یدیگن درجه‌گه یېتگن اېدی. بو فوق العاده‌ غرایب پسیکولوژیگ اېتیود (چیزمه) نینگ اساسی ماهیتی انه‌ شوندن عبارت.

نوايیده بو بیر قدر غیرِ طبیعي حالت ایکّینچی ا‌ۉرینگه اۉته‌دی. او اساسی اورغونی آته-آنه‌لر نینگ باله‌لرگه اۉته‌ شفقتسیز مناسبتی طفیلی توغیله‌دیگن عایله‌وي فاجعه‌لرنی کۉرستیشگه قره‌ته‌‌دی. اۉز زمانه‌سیده‌گی عایله‌وي مناسبتلرنی تنقید قیلگن، یعنی مهم‌ اجتماعي مسأله‌نی یاریتگن نوايی اۉز قهرمانلری تقدیرینی یوقاری درجه‌ده ایشانرلی چیزیشگه اېریشه‌دی. قهرمانلر حالتینی انیق تصویرلش آرقه‌لی‌گینه بو وظیفه‌نی بجریش ممکن اېدی. بو نینگ اوچون نوايی قطار رئالیستیک دېتایل‌‌لر کېلتیره‌دی که، اولر یارقینلیگی و عجایب پسیکولوژیگ نازکلیگی بیلن همان اۉقووچینی حیرتگه ساله‌دی.

شونده‌ی قیلیب، داستان نینگ باشلنیش قِسمی — مجنون نینگ لیلینی سېویب قالیشی بوتونله‌ی اۉزگه‌چه بۉیاقلرده تصویرلنه‌دی. مجنون بیلن لیلی نینگ بهار چاغیده باغده اوچره‌شووی منظره‌سی جهان ادبیاتیده‌گی اېنگ جاذبه‌دار صحیفه‌لردن بیری دیر. اثر آخریگه کیریتیلگن مجنون نینگ لیلی جسدی آلدیده جان بېریش صحنه‌سیده‌گی اۉزگریشلر هم حیرتلنرلی دیر. بو صحنه‌ شونچه‌لیک یارقین چیققن که، اۉقووچی تیریک مُرده‌گه ایلنگن قهرمان سیماسینی هم، لیلی بیلن وداعلشووگه کېلگن قرینداشلر نینگ قۉقّیسدن (تۉستدن) پیدا بۉلگن بو دهشتلی شرفه‌دن قۉرقیب تومتره‌قه‌ی قاچیب کېتیشلرینی هم نهایتده‌ انیق کۉریب تورگندېک بۉله‌دی.

منه‌ شو منظره‌ مناسبتی بیلن نوايی ایجادیگه خاص ینه‌ بیر فضیلتنی ایتیب اۉتیشنی خواهلردیم. اونینگ تصویری صنعتگه مِهر قۉیگنی و هراتده‌گی میناتور‌چی رسّاملرگه حاميلیک قیلگنی معلوم. نوايی سیماسیده فوق العاده‌ ذکاوتلی رسّام مجسم اېدی دېب ایته آله‌میز، بونی او تصویرله‌گن کۉپ منظره‌لر اۉته‌ نفیس چیزیلگنی یقّال کۉرسه‌تیب توریبدی.

کېینگی پیتلرده «خسر‌و و شیرین» داستانی روس تیلیگه ترجمه‌ قیلینگن بۉلسه، نوايی نینگ «فرهاد و شیرینی»نی هم اغدریش ضرورمی، اولر نینگ ایکّیسی بیرته‌ اثر-کو» دېگن سوالنی کۉپ اېشیتیشیمگه تۉغری کېلدی. مذکور مقاله‌ انه‌ شو خیلده‌گی سواللرگه جواب بۉله‌ آله‌دی. نوايی داستانلری نظامی داستانلری نینگ عیناً اۉزی اېمس دېب قطعي ایتیش لازم. اولر نینگ قَیسی بیری یخشیلیگی حقیده گپیریش مطلقا ا‌ۉرینسیزدیر. اۉز دوری اوچون اولر نینگ هر بیری ادبي مهارت نینگ عالی نمونه‌سی بۉلگن اېدی. ایکّی بویوک صنعتکار نینگ اثرلری بیزنینگ کونلریمیزده بر حیات یشه‌ب کېلماقده، اولر بوندن کېین هم یشه‌یدی. مېن «خسر‌و و شیرین» نینگ یخشی ترجمه‌سینی اۉقیگن روس کتابخوانی نوايی داستانلرینی هم انه‌ شونده‌ی کتّه‌ بدیعي ذوق و کۉترینکی روح بیلن اۉقیشیگه شبهه‌ قیلمه‌یمن. یوقاریده تأکیدله‌گنیمیزدېک، بویوک اۉزبېک شاعری اۉز آلدیگه نهایتده‌ یوکسک مقصد قۉیگن اېدی. او دنیاده‌گی اېنگ اولوغ شاعرلر بیلن بیر صفده توریشنی آرزو قیلگندی. بونینگ اوچون مثلی یۉق قیینچیلیکلرنی یېنگیب اۉتیش ضرورلیگینی کۉز آلدیمیزگه کېلتیرسک، بو تصور قیلیب بۉلمس درجه‌ده‌گی ددیل جسارت اېکنلیگینی انگله‌یمیز. او قدرتلی دهاسی بیلن برچه‌ مشقتلرنی یېنگیب اۉتدی و اۉزی اینتیلگن یوکسک مرتبه‌ده توریشگه مناسب اېکنینی یارقین اثباتلب بېردی.

اولوغبېک عبدالله‌یف ترجمه‌سی.

«جهان ادبیاتی» ژورنالی، 2006 ییل، 2-سان

[1] . اثرنینگ ترکیبی عنصری

نمایش بیشتر

هفته نامه اولوس

هفته نامه اولوس یکی از هفته نامه های فعال کشور در عرصه‌های سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی است.

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *