30 بیت ناب و شیرین از علیشیر نوایی با ترجمه‌ی فارسی

هفته نامه‌ی اولوس به مناسبت 579 سالگرد تولد امیرالکلام علیشیر نوایی بیت هایی منتخب از سروده های نوایی را با ترجمه‌ی آن به نشر می‌رساند. پوهندوی استاد دوکتور سید محمد عالم لبیب این بیت ها را به زبان فارسی ترجمه کرد اند. (هفته نامه‌ی اولوس)

انی نظم اېت که، طرحینگ تازه بۉلغه‌ی،

اولوسقه میلی بې اندازه بۉلغه‌ی.

به‌نظم آر آن چه طرحت تازه باشد،

که میل خلق بی‌اندازه باشد.

علمنی کیم واسطۀ جاه اېتر،

اۉزینی و خلقنی گمراه اېتر.

علم هر آنکو کند افزار جاه

خویشتن و خلق برآرد ز راه.

علم نوایی سېنگه مقصود بیل،

اېندی که، علم اۉلدی عمل ایله‌گیل.

علم، نوایی، هدف خود بِدان،

علم چو شد کسب، عمل کن بَدان.

علم اۉقوب قیلمه‌گن عمل مقبول،

دانه ساچیب کۉترمه‌دی محصول.

ییگیتلیکده ییغ علم نینگ مخزنی،

قریلیک چاغی خرج قیلغیل انی.

چو شابی، ز دانش بیندوز گنج،

به‌پیرانه سر تا نمانی به‌رنج.

سۉزده نوایینی دېسنگ چین دېگیل،

راست نوا، نظمگه تحسین دېگیل.

*

تینچ کۉنگول بیرله قتیغسیز اوماچ،

بِه که بیراو منّتی بیرله کولاچ[1].

*

نکته سوو ینگلیغ اېریتور تاشنی،

تاپسه حقیقت اۉتیدین چـاشنی .

*

بۉلسه حقیقت گهریدین ییراق،

رشته سۉزین سۉزله‌مه‌گن یخشیراق.

*

عالم اهلی بیلینگیزکیم ایش اېمس دشمنلیغ،

یار اۉلینگیز بیرـ بیرینگیزگه که اېرور یارلیق ایش.

دشمنی کار پسندیده نباشد به‌جهان،

دوستی کن که نکوتر نبود کاری از آن!

یا:

اهل دنیا، نبود دشمنی اصلاً کاری،

یار گردید به‌هم، کار نکو شد یاری!

***

هرکیشی اۉز پایه‌سی بیرله مقام،

توتسه اېرور انجمن ایچره نظام.

هر که یابد درخور  قدرش مقام،

وانگهی در انجمن آید نظام.

*

باقمسه دهقان چمنین تون وکون،

نخلِ ترین انگله قوروغان اۉتون.

پرورشش گر نکند برزگر،

هیزم خشک است همه نخل تر.

*

آدمی اېرسنگ دېمه‌گیل آدمی،

آنی‌که یۉق خلق غمیدین غمی.

*

قۉینی شبان اسرمه‌سه آی و ییل،

آچ بۉریلر طعمه‌سی دیر بار بو بیل.

حافظش ار نیست شبان سال و مه

طعمه گرگان شود، آری، رمه.

نېچّه بو بې خودلیغ ایله آی و ییل،

وای، اگر میلمه سنگ اۉزینگه وای.

*

بیر درم آلماق چېکیبان دست رنج،

یخشیراق انداقکه، بیراو بېرسه گنج.

*

بۉلمس ادبسیز کیشیلر ارجمند،

پست اېتر اُول خیلنی چرخِ بلند.

*

بی‌ادبان

گوهر دُرنی قولاق آزاری بیل،

سۉزنی قولاق‌نینگ دُرِ شهواری بیل.

*

سووغه سفال ایچره حلاوت دورور،

کۉزگو گه کول بیرله طراوت دورور.

*

مونچه که پیچش ایله دستار دور،

باش اوزه چیقماققه سزاوار دور.

*

یوقَر یامانلیغ اَنگه کیم، کیرر یامان اېل ارا،
کۉمور ارا اِیلیک اورغن قیلور اِیلیکنی قرا.

*

بۉلمه کون قُرصین تیلب افلاکدېک سرگشته کیم،

بیر فتیرِ خام ایله آسان اۉتر هر کون معاش.

*

فقر دشتیده فنا یۉلیغه همره تیله‌مه،

یۉل چو معلوم اېمس، قیده تاپیلسون یۉلداش.

به دشت فقر به راه فنا مجو همراه،

کجاست هم‌سفر؟ ار خود پدید نبود راه؟

*

نوایی بینوا بۉل کیم ازل قَسّامی قیلغانده،

خلایققه نوا تقسیم، بیزنی بینوا قیلمیش.

*

یار ایاغین سووغه چون سالدی کۉزوم تۉلدی سرشک،

ای نوایی بویله بالیققه کېره‌ک مونداغ بولاغ.

*

یار تا بنهاد پا در آب، شد چشمم پر اشک،

ای نوایی، لازم آن ماهی این سان چشمه‌یی!

***

تیشلریمدین ایکی دندانه ‌که چرخ ایله‌دی‌ کم،

رخنه‌لر بۉلدی اجل کیرگلی جان چیققه‌لی هم.

*

ساقیا می بېر که بو دَیرِ کهن اوضاعیده،

بۉلدی اۉز نادانلیغیمنی انگله‌ماق دانالیغیم.

ساقیا، می ده که در اوضاع این دیر کهن،

درک نادانی خود شد مایۀ دانایی‌ام.

*

چرخ تۉکتی قان کۉزوم سېنسیز همان کۉنگلوم همان،

نې کۉنگولدین بیر زمان چیقتینگ نې کۉزدین بیر زمان.

آسمان خون ریخت بی تو، چشمم آن و دل همان

نه زمانی رفتی از دل نه ز دیده یک زمان.

*

ای نوایی بیر زمان گر وصل تاپسنگ عیش قیل،

کیم زمانغه ممکن اېرمس هیچ کیم بۉلماق ضَمان.

ای نوایی، گر زمانی وصل یابی، عیش کن،

بر زمان، این نیست ممکن، تا کسی گردد ضمان!

*

کۉنگولده سِرِ عشقین اسره‌ی‌ـ اسره‌ی اۉلدوم ای ساقی،

قدح توت‌کیم خرابات اهلیغه فاش اۉلسه، فاش اۉلسون.

ز بنهفتن به‌دل راز محبت مردم، ای ساقی،

بده می، فاش بر اهل خراباتم شود این راز!

*

چغذ تشبیهین منگه ای حسن گنجی قیلمه کیم،

مېن وطن بوزمیش مېن اول قیلمیش بوزوغ ایچره وطن.

*

خیلِ ظلمت رنجیغه توشگن صفا اهلی اېرور،

اویله کیم تانگ تویغونی قالغَی سوروک خُفاش ارا.

رنج از ظلمت سرشتان  می‌کشد اهل صفا،

در میان خیل خفاش آن چنان شاهین صبح!

بوزوق قبریمنی کۉرگن اۉقچی دُکّانیغه اۉخشَتگی،

فراقینگ اۉقیدین انده کۉروب پیکان و پر هریان.

*

چو دشمن اۉلدی قدیمی زیانیدین حذر اېت،

اگرچه نطقِ روانبخشی جانگه راحت اېرور.

حذر کن از ضررش چون کهن شود دشمن،

اگرچه نطق روان‌بخش اوست راحت جان.

*

دوران سنگه ظلم اېتسه قدحلر تۉله می ایچ،

قان یوتسنگ ایاغلر تۉله دورانغه نې پروا.

دوران کندت ظلم، قدح پر کن می نوش،

گر خون خوری از جام، چه باکست به دوران؟

*

دور اېلی بیدادیدین گر مَخلص ایستر سېن، مدام،

کُپ ایاغیدین باش آلمه کلبۀ خمّار ارا.

*

تاپمه‌سنگ دور اهلیدین مهر و وفا عیب اېتمه کیم،

بوتمه‌میش بو میوه دوران باغی نینگ اشجاریده.

گر در ابنای زمان مهر و وفا نبود، مرنج،

در درخت باغ دوران چون نرویید این ثمر!

*

ای نوایی عقل و دین یغما قیلور دوران میی،

چیق روان بو بزمدین فی‌الجمله هوشینگ باریده.

ای نوایی، عقل و دین یغما کند صهبای دور،

شو روان بیرون از این بزم، ای که با هوشی هنوز!

*

ای نوایی، اېر اېسنگ دنیا عروسین قیل طلاق،

بیر یۉلی بۉلمه زبون بو زالِ مکّار آلّیده.

ای نوایی، کن عروس دهر، اگر مردی، طلاق،

هان مشو هرگز زبون در نزد این مکاره زال!

*

دهر اېلیدین نفع اگر یۉقتور، ضرر هم بۉلمسه،

مرهم ار یۉقتور، کۉنگولگه نیشتر هم بۉلمسه.

ز اهل دوران نیست گر سودی، نباشد هم ضرر،

مرهمی گر نیست، بر دل کاش نبود نیشتر!

عالم اهلیدین اگر یۉقتور جگرگون ساغری،

کاشکی یوز مینگ قدح خونِ جگر هم بۉلمسه.

گر ز اهل عالمت نبود جگرگون ساغری،

کاش هم نبود هزاران جام پر خون جگر!

*

مالدین عمرونگغه آسایش اگر یېتمس نې سود،

نوح عمرین حاصل اېتسنگ، گنج قارون قازغانیب.

گر ز مال و زر به‌عمرت نیست آسایش، چه سود،

عمر نوح و گنج قارونت اگر گردد نصیب!

*

شهدِ عیشینگ زهر اېتر گردون، سېن اوشبو جامدین،

خواه کامینگنی اچیت، خواهی مذاقینگنی چوچوت.

شهد عیشت زهر گرداند فلک، تو زین قدح،

کام خود کن خواه شیرین، یا مذاق خویش تلخ.

*

ترک قیل، سېن هم نواییدېک هواسین، ای کۉنگل،

یا که هردم بیر طرف میلین کۉروب، خونابه یوت.

چون نوایی آرزویش ترک کن، ای دل تو هم،

یا ببین میلش به‌یک سو  هر دمی، خونابه خور!

*

اېرور مقصد ییراق، وادی اوزون، تون تیره، یۉل بورتاق،

بو یۉلده سلب اېتیب اۉزلوک یوکین اۉزنی سبکبار اېت.

*

ساقیا توتقیل صبوحی باده کیم، بو دیر دین،

بیز کېتیب بو نوع طالع بۉلغوسی بسیار صبح.

دِه صبوحی باده، ساقی، زان که زین دیر خمار،

ما رویم و این چنین طالع شود بسیار صبح!

*

سېن اۉز خُلقینگنی توزگیل، بۉلمه اېل اخلاقیدین خرسند،

کیشیگه چون کیشی فرزندی هرگز بۉلمه‌دی فرزند.

تو خوی خود نکو ساز و مشو بر خُلق کس خرسند،

که فرزند دگر کس بر کسی هر گز نشد فرزند.

*

زمان اهلیدین اوز پیوند، اگر دېسنگ بیراو بیرله،

قیله‌ی پیوند بارې، قیلمه‌غیل نا اهل ایله پیوند.

*

بو فانی دیر ارا گر شاهلیغ ایستر اېسنگ، بۉلغیل،

گدالیغ نانیغه خرسند و بۉلمه شهغه حاجتمند.

در این دیر فنا گر پادشاهی بایدت، میباش،

بهِ‌نان سایلی خرسند، نه بر شاه حاجتمند!

*

ای که قدینگ بۉلدی خم، عالم بیله قیل خیرباد،

کیم خم اېتمک قد همیشه لازمِ پدرود اېرور.

قامتت چون گشت خم با عالمَت باید وداع،

زانکه خم گشتن همیشه لازم پدرود شد.

*

ایکی یوزلوک بۉلمه کیم، بو باغ نینگ رعنا گلی،

گر قیزارور بیر یوزی، لیکن ینه بیر سرغارور.

*

نوح عمری و سلیمان ملکیگه یۉقتور بقا،

ایچ، نوایی، باده کیم عالم غمی بېهوده دور.

نیست عمر نوح و هم ملک سلیمان را بقا،

چون غم دنیاست بیهوده، نوایی، می بنوش!

پیل اۉلسه سېنینگ خصمینگ، دېسنگ که ضرر تاپمه‌ی،

بیر پشه غه عالمغه یېتکورمه ضرر هرگز.

*

گر فیل بود خصمت، خواهی که زیان نارد،

در دهر به یک پشه هرگز مرسان آسیب!

دېسنگ زمانه ستیزینی هرگز کۉرمی،

زماننی خوش توت و قیلمه زمانه بیرله ستیز.

*

ای نوایی مخلص ایستر بۉلسنگ اېل تیل، آغزیدن،

نظمدن هم تیلنی تییغیل، نثردین هم یوم آغیز.

*

دهر سودیدین طمع اوز کیم زیانی بېش اېمس،

عمرنی توتقیل غنیمت کیم زمانی بېش اېمس.

سود از دوران چه خواهی، چون زیانی بیش نیست،

عمر را میدان غنیمت، چون زمانی بیش نیست.

*

وصل حرمانی نواییغه اېمس هیچ عجب،

چونکه محروم بۉلور هر کیشی کیم بۉلسه حریص.

*

اویقو خاص اۉلدی مېنینگ بختِ گران خوابیمغه،

اویقوسیزلیق نېچه کیم دیدۀ گریانیمه خاص.

*

خواب بر بخت گرانخواب من آمد مخصوص،

گرچه بر دیدۀ گریان شده بیداری خاص!

طلب یۉلینده یوز قۉی هر اېشیک توفراغیغه، یعنی

بیر اهلِ دل ایاغیغه یېتور هرباب ایله عارض.

*

نوایی، عارضی سرغردی غم یېب بېخود اۉلماغدین،

نېچوک سرغرمه‌غی بو نوع خورد و خواب ایله عارض.

*

بېشه شېرین گر زبون قیلسنگ شجاعتدین اېمس،

نفس ایتین قیلسنگ زبون عالمده یۉق سېندین شجاع.

از شجاعت نیست شیر بیشه را سازی زبون،

گر زبون کردی سگ نفست، تویی الحق شجاع!

*

نظم ملکین تیل چېکیب آلمیش نوایی اویله کیم،

چېکسه عالمنی آلور شاهِ فلک مقدار تیغ.

*

ایچ دغی توتقیل نواییغه قدح کیم، ارزیمس،

بیر نفس هوشیار بۉلماغلیققه عالم، ای رفیق.

*

یار اگر همپا و پا برجا اېسه بو دَیر ارا،

باشیغه هر لحظه اېرولمک بۉلور پرگاردېک.

*

ای فلک قیسی قویاش یوزلوکنی بیر کون چرخ ارا،

جلوه‌گر قیلدینگ که، آقشام یېرگه پنهان قیلمه‌دینگ.

*

خاطریم هم دَور هم دَور اهلیدین آزرده دور،

ای نوایی، ایستمه پند اَیتیب آزاریم مېنینگ.

*

می ایچ، نوایی و اهلِ زماندین ایله‌مه یاد،

که اوشبو خیلدین اسرو رمیده دور کۉنگلوم.

*

تا اۉزونگنی خسچه کۉرگونگ‌دور اېمس سن آدمې،

گر هواده سیر قیل، گر سوو اوزه کۉرگوز خرام.

*

ایستره‌م یوز منزل اۉتکه‌یمېن عدم صحراسیدین،

تا زمانې تینغه‌مېن عالم اېلی غوغاسیدین.

*

ای نوایی دهر باغیدین قوتولماق ایسته کیم،

بلبل اوچقن یخشیراق زاغ و زغن مأواسیدین.

*

دېمه محنت تاغی نینگ فرهادِ سرگرانی‌ مېن،

تازه یوز مینگ داغ ایله اول قلّه نینگ قپلانی مېن.

*

حریمِ وصلیغه محرملر آخر شکر اېتینگ کولمنگ،

مېنی محروم دېب کیم، مېن هم اېردیم محترم بیر کون.

*

اېشیتتیم، تېلبه ایت کوییده قتل ایلر اېمیش، ایتینگ

کیم اول کوی ایتلریدین اېردی بو دیوانه هم بیرکون.

*

فدا جانیمنی ایلب عالم اهلیدین طمع قیلدیم،

وفا، استغفرالله، قیلغان اېرمیش مېن خطا اسرو.

*

دردا که عالم اهلیده بیر یار تاپمه‌دیم،

تون‌ـ کون نیازِ شام و دعای سحر بیله.

*

چون نوایی کۉنگلی سیندی اېمدی لطفونگ نې آسیغ،

کیم اوشتسه شیشه‌نی بوتمس ینه پیوند ایله.

*

ای نوایی، گر دېسنگ کیم بینوالیغ کۉرمه‌یین،

آشنالیغ قیلمه‌غیل جنسِ بنی آدم بیله.

*

عقل تکلیف قیلور کۉنگلومه کیم، ترکِ جنون قیل،

تېلبه دین کیم بو طمع توتقی، اگر بۉلمسه ابله.

*

حیات رنجی، اۉلوم یادی صعب اېمیش، ساقی،

بو دیر ایچینده دمې هوشیار قیلمه مېنی.

*

ای نوایی، قیلمه هر یار آلّیده سِرّینگنی فاش،

بارمو دور امکانی کیم، اول یارغه یار اۉلمه‌غَی.

*

عالم اهلیغه نېچه قیلدیم وفا کۉردیم جفا،

ای کۉنگل، کېل‌ـ کېل که ترکِ جملۀ عالم توته‌ی.

*

قیسی جاهلغه ندامت بۉلغی اول عالمچه کیم،

هر نې بیلدی، قیلمه‌دی، هر نې که قیلدی، بیلمه‌دی.

*

دشمنیمسیز دوستلر کیم، قاودینگیز ایلب هجوم،

بینوالیغ کشوریده پادشاهلیغدین مېنی.

*

جهان ترکینی قیلمی، چونکه تینماق ممکن اېرمستور،

نوایی، قیل مېنی آزاد اۉرتب یۉق و باریمنی.

*

اېلده چون یۉقتور وفا صحراغه قیلدیم عزم کیم،

خلق ایله کۉرگونچه کشور وحش ایله صحرا کۉره‌ی.

*

چو حالیمدین احباب آگاه اېمس،

دېگه‌یلر حدیثې که دلخواه اېمس.

*

کۉنگل دُرجی ایچره گهر سۉز دورور،

بشر گلشنیده ثمر سۉز دورور.

*

چو دشمن اۉلدی قدیمی زیانیدین حذر اېت،

اگرچه نطقِ روانبخشی جانغه راحت اېرور.

*

وقار گوهری و حلم معدنی بۉله کۉر،

دېسنگ که قیلغی اطاعت سنگه گدا بیله شاه.

*

نوایی تیلینگ اسره‌غیل زینهار،

دېسنگ کیم، یېمه‌ی دهر ایشیدین فسوس.

*

خوش دورور باغ ِ کائنات گُلی،

برچه دن یخشیراق حیات گُلی.

*

کیم که بیر کونگلی بوزوق نینگ خاطرین شاد ایله گی

انچه بار کیم کعبه ویران بولسه آباد ایله گی

*

زاهدا، هر دم دېمه کیم مذهبینگده بار قصور،
قیسی مسجدده قیلیب اېردیم سېنینگ بیرله نماز؟!

*

اۉز وجودینگگه تفکر ایله‌گیل،

هر نې ایستر سېن اۉزینگگه ایسته‌گیل.

*

نې طالع دور که هر کیمنی دېسم یار،

منگه اول عاقبت بۉلور بد اندیش.

بیرا دور گر آنی دېسم کۉزوم سن،

چېکر مژگان کبی قتلیمغه یوز نیش.

*

گر عاشق اېسنگ زیب و تکلفنی اونوت،

یخشی و یامان ایشده تخلفنی اونوت.

اۉتکن گر اېرور یامان تأسفنی اونوت،

کېلگن گر اېرور یخشی تصرفنی اونوت.

*

جاندین سېنی کۉپ سېور من ای عمرِ عزیز،

ساندین سېنی کۉپ سېور من ای عمرِ عزیز.

هر نېنی که، سېومک آندین آرتوق بۉلمس،

آندین سېنی کۉپ سېور من ای عمرِ عزیز.

*

کیم کۉردی اېکین جهانده آیا خوشلوق،

تا بیر کیشی ایله‌گی تمنا خوشلوق.

یوز ییلده اگر بیر اۉلسه پیدا خوشلوق،

آماده دورور یانیده یوز ناخوشلوق.

*

بېرحم دورور عالَم و ظالم افلاک،

بېرحم دورور انجم و دوران بېباک.

قی سرو چمن که، جلوه قیلدی چالاک،

کیم یېرگه تۉکولمه‌دی نېچوک کیم خاشاک.

*

عمرینگ قویاشیغه بېرمسون چرخ زوال،

جانینگ قمرینی قیلمسون دَور هلال.

تون‌ـ کون بۉلغیل مه روش و مهر خصال،

دهر اهلیغه نور بخش و فرخنده جمال.

*

جاهل که حسد بۉلغی آنینگ جهلیغه ضم،

نور اېل کۉزیدین انگلسه اۉز کۉزیده کم.

کۉزلرنی آلیشماققه چېکیب تیغِ ستم،

اېل کۉزینی هم اۉیغه‌ی اۉز کۉزینی هم.

*

غربتده غریب شادمان بۉلمس اېمیش،

اېل انگه شفیق و مهربان بۉلمس اېمیش.

آلتین قفس ایچره گر قیزیل گل بیتسه،

بلبلغه تیکندېک آشیان بۉلمس اېمیش.

*

دهر اېلیدین نفع اگر یۉقتور، ضرر هم بۉلمسه،

مرهم ار یۉقتور، کۉنگولگه نیشتر هم بۉلمسه.

عالم اهلیدین اگر یۉقتور جگرگون ساغرې،

کاشکی یوز مینگ قدح خون جگر هم بۉلمسه.

*

تاپمه‌سنگ دور اهلیدین مهر و وفا، عیب اېتمه کیم،

بوتمه‌میش بو میوه دوران باغی نینگ اشجاریده.

ای نوایی عقل و دین یغما قیلور دوران میی،

چیق روان بو بزمدین فی‌الجمله هوشینگ باریده.

*

کمال اېت کسب کیم، عالم اوییدین،

سنگه فرض اۉلمه‌غی غمناک چیقماق.

جهاندین نا تمام اۉتمک بعینه،

اېرور حمامدین ناپاک چیقماق.

*

[1] . کولاچ: شیرین کلچه

نمایش بیشتر

هفته نامه اولوس

هفته نامه اولوس یکی از هفته نامه های فعال کشور در عرصه‌های سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی است.

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *