نوایی غربت نینگ اچّیق المینی چېککنمی؟

غربت ایچره بۉلورغه آواره،

منگه تقدیر بۉلسه نې‌چاره؟

“سبعه سیّار”

         تۉره ایشانچ   

علیشېر نوایی نینگ دنیا قره‌شی چۉنگ؛ تفکّر عالمی کېنگ بۉلیب، چېکسیزلیکلرنی گزله‌یدی. فانتزیه و خیالات

آچینی نهایتده یوکسک. اولوغ شاعرنینگ 30دن آشیق اثرینی اۉقینگ، اولرده گپیریلمه‌گن مسأله، قلمگه آلینمه‌گن ساحه و موضوع نینگ اۉزی یۉق. سېوگی-محبّت، حکمت و اۉگیت، تعلیم و تربیه‌دن تارتیب، اقتصادگچه؛ قوریلیش، بنیاد کارلیک، شعر و ادب، تیل شناسلیکدن توتیب، طبیعت، فلسفه، اخلاقیاتگچه؛ دولتچیلیک و سیاستدن آلیب، یوزلدوز شناسلیک و فلکیاتگچه؛ تنقیدچیلیک و ادبیات شناسلیدن اوشلب، موسیقی، صنعت، مدنیت، تاریخ و جمعیت شناسلیک گچه؛ ایراتیزیم، تصوّفدن تارتیب دین و الهیاتگچه؛ انسانیت حیاتنی قمره‌ب آلگن اېنگ کیچک نرسه لردن مرکّبلریگچه اۉز افاده‌سینی تاپگن. خلص، بیلگنینگیزدېک، شاعر و ادیب نینگ کتابلریده برچه-برچه موضوع و مسئاله‌لر تیلگه آلینه‌دی.

علیشېر 3-4 یاشیده شعر یاد آله‌دی. 5 یاشیده مکتبگه باره‌دی. 7-8 یاشلریده شعر یازیشنی مشق قیله باشله‌یدی. 12یاشیده شاعر بۉلیب نظرگه توشه‌دی. فریدالدین عطارنینگ« منطق الطیر»اثری و ینه یوز50000بیتدن آشیق شعرنی یاد آلگن. 18-20 یاشیده شاعرلیک بابیده دانگ تره‌تگن؛ اۉزی نینگ اعتراف اېتیشیچه، نثری اثرلریدن تشقری بوتون حیاتی دوریده تخمین یوزمینگ بیت شعر بیتگن.

نظم و نثریم کاتب ِ تخمین شناس،

یازسه یوزمینگ بیت بۉلر اېردی قیاس.

«لسان الطیر»

علیشېر نوایی نینگ اجتماعی، مدنی اۉیلری بیر عالم بۉلیب، علیحده موضوع. خلص، بیر سۉز بیلن ایتسک، اولوغ متفکرنینگ بوتون اثرلری حجمن جوده کته؛ مضونن یېتوک؛ اېل- یورتگه خذمت قیلووچی، بای و توگلدیر.

اۉز تصدیغینی تاپگن ایجاد، سیما و سۉز

علیشېر نوایی حیاتی و ایجادی بوگونگینه اۉرگنیله‌یاتگن موضوع اېمس؛ تخمین 550 ییلدن بویان بو مسأله‌لر: «ایتیب ساویمس ترانه، آلیب قوریمس خزانه»(1) بۉلیب کېلماقده. بویوک شاعرنینگ علمی، ادبی فعالیتی تیریکلیگیده یاق، تاریخچی، شاعر، بیتیکچی و تذکره نویس زمانداشلری اعتبارینی اۉزیگه تارته‌دی. نوایی حقیده عبدالرزاق سمرقندی نینگ«مطلع سعدین و مجمع البحرین»اثریده، میرخواندنینگ« روضة الصفا»، خواندمیرنینگ «حبیب السیر» تاریخیده، زین‌الدین واصفی نینگ «بدایع الوقایع»، دولتشاه سمرقندی نینگ « تذکرة الشعرا»سی، محمّد الزمچی الاسفزاری نینگ «روضة الجنّات»، تورکی شاعر و ادبیاتشناس شیخ احمد بن خدا داد( 14-عصر آخری-ماورالنهر-15-عصر بیرینچی یریمی) طرازی نینگ « فنون البلاغه»‌سی (اولوغبېککه اتب یازیلگن)، جامی نینگ« بهارستان»ی و ظهیرالدِین محمد بابرنینگ «بابر نامه»سیده و باشقه (نوایی نامه- نوایی نی اۉرگنیش منبعلری)(2)تاریخی، ادبی منبعلرده قید قیلینه‌دی.

غربت توشونچه‌سی

بو سۉز عربچه بۉلیب، یورتیدن، کینتیدن، عایله‌سی، جان و جیگریدن ایرا توشماققه ایتیله‌دی. ذاتن، غریبلیک تارتیش قدیمی حادثه. انسان تورلی سببلرگه کۉره اۉز کیندیک قانی تامگن یېردن هه‌یده‌لیب، قوویلیب، سورگون قیلینیب، یاکه باشقه سببلر بیلن اۉز ایستک-خواهشیگه کۉره وطن گدالیککه یوزتوته‌دی، آغیر رنج و عقوبتلرنی اېلکه‌سیده آرتماقلب، جانینی هاوچلب، باله-چقه‌سینی آغزیده تیشلب، یورتمه- یورت کېزه‌دی. بو جریان یوزمینگ ییللردن بېری بشریت بیلن ایش و ابدیتگه قدر چۉزیلیشی ممکن؛ اوندن قاچیب قوتیلیش نینگ علاجی یۉق. شونده هم غریبلر اۉزیگه وطن تاپگی یا که تاپمه‌گی؟ بوگونگی کونده هم انه‌شو غربت و مهاجرلیک انسانیت نینگ اېنگ کتّه معمالریدن بیری دېسک مبالغه بۉلمس.

اگر نوایی غربت دردینی چېکمه‌گن بۉلسه، اونی اۉز تنه‌سیده توییب، حس قیلمه‌گن بۉلسه، اونده، بو تجربه‌دن اۉتگن حکمتلی و سیز مغیز رباعی یوره‌گی نینگ توب-توبیدن آتیلیب چیقمه‌گن بۉلور اېدی.

غربتده غریب شادمان بۉلمس اېمیش،

اېل انگه شفیق و مهربان بۉلمس اېمش.

آلتین قفس ایچره گر قیزیل گل بیتسه،

بلبلغه تیکاندېک آشیان بۉلمس اېمش.

«بدایع البدایه»

نوایی نینگ ایاغی تېککن اۉلکه‌لر

بیر معناده، نوایی اۉز دوریده غربت نینگ اچّیق المینی یوتگن؛ تورلی سبب و مناسبت بیلن آواره‌لیک تارتیب، یورتمه-یورت، شهرمه- شهر، کېزیب یوریشنی باشدن کېچیرگن. قَی گه بارمه‌سین یوره‌گی هراتگه قره‌ب تلپینه بېرگن، وطن ساغینچی تینچلیک بېرمه‌گن. توغیلیب اۉسگن اوی، قیشلاق؛ کوی و کوچه؛ اۉیین-کولگو بیلن آدیم آتگن مستانه باله‌لیک نینگ شوخ و شنگ لحظه‌لری شاعر یوره‌گینی ارمانگه تۉلدیریب یورگن. ینه، آنه توپراقدن اوزاق ایریلیق حسّی، اچّیق-چوچوک خاطره‌لرنی قومسش کبی قدیمی ناستلژی و ساغینچ- نوایی نینگ کۉنگیل بایلیگی بۉلگن؛ شاعر شولرسیز یشه‌ی آلمه‌گنی انیق. بونی قوییده‌گی اۉتلی بیتدن هم انگلب آلیش ممکن

وطن ترکینی بیر نفس ایله‌مه،
ینه رنج غربت هوس ایله‌مه.

«سد اسکندری»

نیمه دیر سبب بۉله‌دی که، آدم اۉز یورتیده سیغمه‌ی قاله‌دی. حیاتی خطرگه توشیب، شوم تقدیرگه دوچ کېلیب، اۉز جاییدن بدرغه بۉله‌دی، سورگونگه اوچره‌یدی، قووغین قیلینه‌دی. تۉغری، نوایی تیموریلر جولان اوریب، کته کېنگلیکلرده سلطنت قورگن زمانلرده یشب اۉتدی. شاعر بو حدودلردن تشقریگه چیقیب کېتگنیچه یۉق. لیکن نوایی گه اۉخشه‌گن سیمالر شو قلمرو ایچیده اۉز بیری آره‌سیده هم سیغمه‌ی قالیشی ممکن-کو! شونده‌ی بیزاوته دملرده آدمزاد جان آلیب قاچیشی بار گپ اېمسمی؟ ایتینگ اونده‌ی بۉلمسه، منه بو بیتدن ینه قنده‌ی معنالرنی قیدیریب تاپسه بۉله‌دی؟

قاچیب عدمغه باره‌ی عقل و فهم و دانشدین،                                    

وطن بارینده بو یات اېل ارا نې بار مېنگه.

                                       «بدایع البدایه»

کېلتیریلگن بیتده«وطن، سېنی برکمال اۉستیرگن یورت یات، یاوز کیمسه‌لر قۉلیگه اۉتدی؛ بو عقل، فهم و دانش بیلن مېنده باشقه یششگه امکان قالمه‌دی؛ اېندی عدم/ یۉقلیککه یوز توته‌ی» دېماقده شاعر. نوایی قدم باسگن یورتلر خریطه‌سی توزیلمه‌گن اېسه-ده، او قه‌ی اۉلکه‌لرگه بارگنی تأریخی منبعلرده قید اېتیب کېتیلگندیر.

  1. شاهرخ میرزا وفات (1447) اېتیشی بیلن هراتده، تېموری شهزاده‌لر اۉرته‌سیده، تاج و تخت اوستیده اورش و نزاعلر باشله‌نیب کېتگنی تأریخدن معلوم. علیشېرنینگ آته‌سی غیاث‌الدین کیچکینه بهادر جان سقلش وجهیدن باله-چقه‌سی، عایله‌سی بیلن هراتدن عراققه کۉچیب کېتیشگه مجبور بۉله‌دی. شو پَیت علیشېر اتیگی 6یاشیده بۉلگن. عراققه باره یاتیب، یۉلده تفت شهریده مشهور تاریخچی، امیرتیمورگه اتب یازیلگن«ظفرنامه» مؤلفی شرف الدین علی یزدی بیلن اوچره‌شه‌دی و اوندن ایلیق سۉزلر اېشیتیب، نظریگه ایلینه‌دی.(3) غیاث الدین کیچکینه تخمین 3 ییلدن کېین وضعیت بیراز یومشب تینچیگچ، ینه هراتگه، اۉز آنه یورتیگه قه‌یتیب کېله‌دی. بو واقعه نوایی اوچون بیرینچی بار اۉز مکانیدن ییراقله‌شیش اېدی. اولوغ شاعر کېینچه‌لیک باله‌لیکده چیککن غربتنی ایسلب منه بو بیتنی یازگن بۉلسه نی عجب:

اۉزگه ملک، اۉزگه دیار، اۉزگه دمن،
اۉزگه خلق، اۉزگه مکان، اۉزگه وطن.

«سبعه سیار»

  1. ابوالقاسم بابر زمانیده، شاهرخ اۉلیمیدن کېین، آته‌سیدن اجره‌لگچ، علیشېر ینه بیر بار 15یاشیده هراتنی ترک قیلیب، حسین بایقرا بیلن بیرگه ابواقاسم بابر قناتی آستیده مشهد(1457)گه باریب یششگه مجبور بۉله‌دی. اۉشنده ابوالقاسم بابر دوریده پایتخت هراتدن مشهدگه کۉچیریلگندی. بو اېسه نوایی اوچون یورتدن اوزاقله‌شیش نینگ کېینگی اچّیق و مشقتلی تجربه‌سی اېدی.
  2. حسین بایقرا حکمرانلیک دعواسی بیلن شهرمه-شهر(اۉن ییلچه- خوارزم، استراباد، جرجان، مازندران، خراسان) یوریش قیلیب یورگن کیزلری سلطان ابوسعید 1459-ییلی هراتنی قۉلگه کیریته‌دی. پایتختده ظلم، عدالت‌سیزلیک و ناتینچلیک حکم سوره باره‌دی. خلق ناراضیلیک بیلدیریب، اونگه قرشی بیر نېچه بار قۉزغلان کۉتریشه‌دی. بو قۉزغلانلرده علیشېر بېک نینگ تاغه‌لری میر سعید کابلی و محمد علی غریبیلر هم قنتشگندی. بو وضعیتدن خوف سیره‌گن سلطان ابو سعید«اېندی علیشېربېک هراتده قالمسلیگی کېره‌ک»، دېگن خلاصه گه باره‌دی(4).

نهایت علیشېر نوایی 20یاشیده، حسین بایقراگه کۉکلداش، مکتبداش، یقین دوست و همکار بۉلگنی اوچون سلطان ابوسعید فتنه‌سی بیلن هراتدن«اخراج»(بابرنینگ تاکیدلشیچه) قیلینه‌دی. نوایی باریب او یېرده بېش ییلگه یقین یشه‌یدی. حلی بېری حسین بایقرادن خبر یۉق. شو مدتده علیشېربېک قیین کونلرنی باشدن کېچیره‌دی؛ شونگه قره‌می سمرقند مدرسه‌لریدن بیریده تحصیل آلیشگه کیریشه‌دی.

تنیقلی شاعر سلطان ابوسعیدگه تېگیزیب، نفرت روحیده بیر نېچه شعرلر هم یازگن. شوندن سۉنگ، علیشېر بېک بادغیس، مرغاب، میمنه، اندخوی، شبرغان، بلخ و امودریا آرقه‌لی اوزاق یۉل یوریب سمرقندگه یۉل آله‌دی. هراتدن چیقیش سببلرینی گپیررکن؛ علیشېر نوایی اۉز مثنویلریدن بیریده بو واقعه گه عاید اوچ سببنی سنب کۉرسته‌دی. بیری هراتده یشب ایجاد قیلیشگه امکانیت قالمه‌گنی بۉلسه؛ ایکّینچیسی سمرقندگه باریب تحصیل آلیش قوله‌ی و مراقلی اېدی دېیدی شاعر. چونکه، او زمانده سمرقند علم-فن، ادبیات، فلکیات (یولدوزشناسلیک)، موسیقی، صنعتّ، کلام، الهیات و معمارچیلیک… بۉییچه گورکیره‌ب رواجلنگندی. شونینگدېک، سمرقند مدرسه‌لریده یقین-اوزاق اۉلکه لردن جوده کوچلی عالم و دانشمند، ذکا استاذلر تۉپله‌نیشگندی. عالم و دانشمد، مدرس و طلبه‌لرنینگ احتیاجینی قاندیریشگه یېترلی کتبخانه هم موجود بۉلگن. علیشېر نوایی قیینچیلیکلر تارتیب، آخری سمرقندگه یېتیب آله‌دی. جوده حدّدن آرتیق غربت و یۉل عذابی، آچلیک، یالانغاچلیک تارتگنی کېینچه‌لیک اثرلریده اۉز عکسینی تاپه‌دی، به تفصیل تصویرلب بېره‌دی. اوچینچی سبب قیلیب(5) منه بولرنی کۉرسته‌دی (اصلیده بو شعری مکتوبنی شاعر آته‌سیدېک محترم بۉلگن استاذی سید حسن اردشیرگه یازگن ایدی)‌

منگه نېچه نوع اۉلدی بیچاره‌لیغ،

که، آلیمغه توشدی بو آواره‌لیغ.

ینه بیر بوکیم، ظاهر اۉلمیش منگا،

که، چیقمیش خراسان اېلیدین وفا…

وفا یېریده ظاهر اۉلمیش نفاق،

سخا اۉرنیده بخل توشمیش وثاق…

هم اېل منزلین کتکدېک بوزوب،

تاووغ اۉرنیگه چغد اۉلتورغوزوب.

اېلیده کیشیلیکدین آثار یۉق،

شرارتدین اۉزگه  پدیدار یۉق…

نې بیر حجره کیم، کام تاپقه‌ی کۉنگول،

دمی انده آرام تاپقه‌ی کۉنگول.

نې، بیر شوخ وصلیغه اول مایه دست،

که، عزمیم ایاغیغه بیرگه‌ی دست.

نی یاری که، رنجیمنی قیلغه‌ی قبول،

نی زاری که، هجریمدین اۉلغه‌ی ملول. (بو مثنوی همّه‌سی بۉلیب 147بیت).

« غرایب الصغر»، 528-531بیتلر.

حسین بایقرا حاکمیتی دوریده ینه علیشېربېک (88-1487) ییللری سلطان نظریدن چېتده، اۉزی ایسته‌مه‌گن بۉلسه هم استراباده‌ده قۉنیم تاپه‌دی. بو یېرده حاکم بۉلیب تعیینلنیشیگه قره‌می، دایم هراتنی قومسب یشه‌یدی.

شونینگدېک، نوایی تورلی سببلرگه کۉره مرو، سبزوار(آته سی حاکملیک پَېتیده)، بلخ (اوکه‌سی درویش علی حاکملیک زمانیده) کبی بیر نېچه شهرلرگه بارگنی هم معلوم. نوایی بو یورتلرده هم سیر و سیاحت اوچون باش اورگنی یۉق. علیشېربیک عمری نینگ کته قسمی آته-اۉغیل، اکه-اوکه شاه و شهزاده‌لر اۉرته‌سیده‌گی ضدیت، اوروش و ماجرالرنی بر طرف قیلیش بیلن اۉتدی. بو وقتده‌گی واقعه‌لر شاعر و ادیب نینگ اثرلریده چقور افاده‌سینی تاپگن.‌

خراساندین کۉنگلی ملول نوایی

61 یاشنی قرشیله‌گن، اېل-یورت آره‌سیده مشهور شاعر و عالم بۉلیب یېتیشگن نوایی عمری نینگ تورلی فصل و بابیده مملکتی خراساندن رنجیده اېکنینی کویینچکلیک بیلن یازه‌دی:

ای مغنی، توت “عراق” آهنگی و، کۉرگوز “حجاز”،
کیم نوایی خاطری بۉلمیش خراساندین ملول.

“فواید الکبر”

یاکه، کشوردن کۉنگلی خفه‌لیگینی منه بو بیتده ایتیب کېتگن:

بۉیله کیم، تعریف اېتیب غربتنی بسیار، ای گۉنگول،
شهر و کشوردین ملالت ایلب اظهار، ای کۉنگول.

“فواید الکبر”

یاخود، خراساندن کېتماغی سببینی قوییده‌گیچه توشونتیره‌دی:

نه گلگون باده‌یی ممکن، نه گلرخ ساقیی موجود،
جهت بودور، نوایی گر تیلر کېتمک خراساندین.

“بدایع البدایه”

علیشېر نوایی خراسانده اۉز بیریدن، یات و اۉزگه‌لردن سیره یخشیلیک کۉرمه‌یدی. او یشه‌گن محیطده ریا، حسد، کینه، نفاق، بوزغونچیلیک اوجیگه چیققن. شعرلریدن بیریده مغنّی گه: اېندی هراتده محبت اېگه‌لری نظردن توشگن؛ یخشیلرنی هیچ  کیم تن آلمه‌یدی. اېزگولیککه یۉل یۉق. “کېل ای چالغووچی، “عراق” و “حجاز” ناملی کوینگنی چه‌لگین، خراسان اوضاعی بوزوق» دېیدی شاعر:

ای نوایی، قیل”عراق” آهنگی و عزم اېت”حجاز”،
کیم محبّت زمره‌سین اهل ِ خراسان تانیمس.

“فواید الکبر”
یاکه:
راستلرنینگ چون خراسان ایچره یۉقتور حرمتی،
وقت اېرور قیلسنگ، نوایی، اېمدی آهنگِ حجاز.

“فواید الکبر”

نوایی اېمدی قیلورمین حجاز آهنگی،
ساغینمه‌غیل ینه عازم  ِ خراسان مېن.

“فواید الکبر”
خراساندن باش آلیب کېتگووچی نوایی عراق، حجاز سری یۉلگه چیقماقنی افضل کۉره‌دی.

قیزیق جایی شونده که، اولوغ شاعر نه فقط خراسان بلکه، بوتون اسلام عالمیدن هم کۉنگلی تۉلمه‌یدی. بو مکانلرده یاووزلیک، قهر و غضبدن اۉزگه نرسه یۉق. اېندی یوره‌گیم افرنج( فرانسه/ اروپا) و طرطوس (مدیترانه)گه بارماق ایسته‌یدی:

چو یۉق بو کشور ِاسلام ارا وفا بیله مهر،
خوشا نواحی افرنج و خطّۀ طرطوس.

“فواید الکبر” دېماقده.

اوشبو مقاله‌ده قۉلدن کېلگنچه، علیشېر نوایی چېککن غربت موضوعسینی یاریتیشگه حرکت قیلدیک. وقت تیغیز بۉلگنی باعث مسأله گه چوقورراق کریب، کۉپراق مثاللر تاپیب کېلتیریشگه امکان بۉلمه‌دی. نوایی بو باره‌ده کۉپ نرسه‌لرنی گپیرگن. بیز اېسه، دېنگیزدن بیر تامچی دېگندیک، حاضرچه شو مثاللر بیلن کفایه‌لنه‌میز.

ادبیاتلر:

  1. ایتیب ساویمس ترانه سېن‌ـ سېن،

الیب قوریمس خزانه سېن‌ـ سېن. “سد اسکندری”؛

Ishonch.Blogfa.com. 2

3.مؤلفلر… اۉزبیک ادبیاتی تاریخی-2.جلد؛

4.اۉزبیکستان ملی انسیکلاپیدیه سی. 1-جلد.

5.دلنواز یوسوف اوه، علیشېر نوایی حیاتی و ایجادی؛

6.عزت سلطان. نوایی نینگ قلب دفتری.

7.ذ.ایشانچ، ع. کۉهکن، اۉزبیک ادبیاتی فرهنگی.

کانادا. تورانتو/01/27/2020

نمایش بیشتر

هفته نامه اولوس

هفته نامه اولوس یکی از هفته نامه های فعال کشور در عرصه‌های سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی است.

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *