سلطان حسین بایقرا

(1438-1506)

سلطان حسین امیر تېمور نینگ اېوَره‌سی بۉلیب، 1438 ییل جولای (هجری 842 ییل، محرّم) آییده هرات نینگ شرقی-شِمالیده‌گی دولتخانه سراییده دنیاگه کېلگن. اونینگ آته‌سی غیاث‌الدین منصور بایقرا میرزا نینگ اوچینچی اۉغلی اېدی. بایقرا میرزا نینگ آته‌سی اېسه امیر تېمور نینگ ایکّینچی اۉغلی عمر شیخ (1356—1394)، آنه‌سی فېروزه بېگیم اېسه آته‌ تامانیدن امیر تېمور نینگ کتّه‌ قیزی اۉگی بېگی خانیم نینگ اۉغلی سلطان حسین میرزا نینگ قیزی بۉلیب، فیروزه بېگیم نینگ آنه‌سی قوتلوغ سلطان بېگیم اېسه امیر تېمور نینگ اوچینچی اۉغلی میرانشاه میرزا نینگ (1366—1408) قیزی اېدی. درحقیقت، حسین بایقرا ظهیرالدین محمد بابر تعریفله‌گنیدېک، «کریم الاطرفین»، یعنی هر ایکّی تاماندن هم نسبی امیر تېمور کۉره‌گانگه باریب توته‌‌شه‌دی.

حسین نینگ آته‌سی غیاث‌الدین منصور 1445 ییلده وفات اېتگچ، حسین 14 یاشیگچه مکتبده تعلیم آله‌دی و شو مکتبده یاش علیشیر بیلن دۉستلشه‌دی.

1452 ییلده یاش حسین هرات حکمداری ابوالقاسم بابر سراییگه خدمتگه کیر‌دی. 1457 ییلی ابوالقاسم بابر وفاتیدن سۉنگ، حسین میرزا سراینی ترک اېتیب، مرو حکمداری سنجر میرزا مروی سراییگه خدمتگه اۉتگچ، حکمدار اۉز قیزی — 15 یاشلی بېکه‌ سلطاننی اونگه نکاحلب بېره‌دی. بیراق، قَیین‌آته‌ بیلن کویاو اۉرته‌-سیگه ساووقچیلیک توشیب، سرایدن کېتیشگه مجبور بۉله‌دی. شوندن سۉنگ حسین میرزا اۉن ییلدن کۉپراق وقت دوامیده‌ خوارزم، خراسان، استراباد، مازندران و جُرجان آره‌لیغیده سرگردانلیقده عمر کېچیردی. بو دور مابینیده‌ تېموری شهزاده‌لر نینگ تاج وتخت اوچون آلیب بارگن اۉزارا اوروشلریده حسین میرزا هم فعال قتنه‌شیب، هرات حکمداری سلطان ابوسعید میرزا (1424—1469) هلاکتیدن سۉنگ، 1469 ییل 24 مارچ، جمعه‌ کونی حسین میرزا طنطنه‌ بیلن هراتگه کیریب کېلدی و اۉشه‌ کونی جامع مسجدیده اونینگ نامیگه خطبه‌ اۉقیلدی.

تاریخی منبعلردن شو نرسه‌ معلوم که، سلطان حسین بایقرا تېموری شهزاده‌لر آره‌سیده جسارتلی، مرد، عادل و تدبیرکار سلطنت صاحبی بۉلگن. او حکمرانلیک قیلگن دورده خراسان اهالیسی بیرمونچه‌ آسایشته‌ و فراوان حیات کېچیرگن. اینیقسه‌، اونینگ وزیری علیشیر نوایی‌نینگ سعی-حرکتلری نتیجه‌سی اۉله‌راق، مملکتده ییریک سوو انشآتلری، مأموری و مدنی قوریلیشلر، مدرسه‌، مسجد، کاروانسرای، رباطلر، کۉپریکلر و شو کبی قوریلیش ایشلری کېنگ کۉلمده آلیب باریلگن. شو باعث سلطان حسین بایقرا نینگ حکمرانلیک دوریده هرات فن و مدنیت مرکزیگه ایلنگن اېدی. بو دورده علم و فن نینگ برچه‌ جبهه‌لریده قلم تېبره‌تگن بیلیمدان عالِملر، سۉز اوسته‌لری، ادیبلر، شاعرلر، موسیقی‌شناسلر، هنرمند نقاشلر و مصورلر هرات نینگ داوروغینی جهانگه مشهور قیلگنلر.

سلطان حسین بایقرا خراسان مضافاتیده، اینیقسه‌، هراتده دینی و مدنی-معیشی بنالرنی کۉپلب قوردیردی. بو قوریلیشلر نینگ اساسی متصدیسی صفتیده علیشیر نوایینی کۉر‌سه‌تیش جایزدیر. شونینگدېک، شهنشاه نینگ یقین کیشیلری همده‌ بېک و امیرلری اۉز ناملرینی ابدیلشتیریش مقصدیده مسجد، مدرسه‌، رباط، کۉپریک، حمّام و شونگه اۉخشش قوریلیشلر بیلن شهر کۉرکینی ینه‌ده جِلالنتیرگنلر. چنانچه، سلطان حسین بایقرا گازرگاه یقینیده اۉز نامیگه مدرسه‌، هرات تشقریسیده «باغ بَیت الایمان» و «باغ خمسه‌ آرای» باغلرینی برپا اېتگن. سلطان بدیع‌الزمان میرزا نامی بیلن اتلووچی «مدرسه‌ی بدیعه» هم سلطان حسین بایقرا دوری نینگ اولکن آبده‌لریدن بیری دیر. بو دورده ترمیملنگن جامع مسجدی اولکن بنالردن بۉلیب، 403 گنبذی، 130 رواقی و 44 اوستونی بۉلگن.

شونینگدېک، علیشیر نوایی هم اۉز حسابیدن بیر نېچه‌ مدنی-معیشی بنالر، چنانچه «صفاییه» ناملی حمّام و «شَفاییه» ناملی شفاخانه قوردیرگن.

تاریخچی خواند ا‌میر نینگ یازیشیچه، خراسانده قیرققه یقین ییریک انشآتلر سلطان حسین بایقرا دوریده وجودگه کېلگن و هراتگه اطراف-تېو‌ره‌کدن عالِملر، شاعرلر، ادیبلر، رسّاملر، خطاطلر، موسیقی‌چیلر و باشقه‌ هر خیل هنر اهللری کیریب کېله باشله‌گن. جمله‌دن، اۉشه‌ دورده طبیب حسین جراح ایچه‌کنی کېسیب دوالشده چومالیدن فایده‌لنیش اصولینی اختراع قیلگن. استاد سید احمد غیجّک، استاد شاه قولی غیجّک، استاد قول محمد عودی، استاد حسین عودی، استاد شیخ فانی ناییلر خراسانده نام چیقرگن یېتوک موسیقی‌شناس علّامه‌لردن بۉلگن. نقاشلیک و خطاطلیک ساحه‌سیده خواجه میر‌ک نقاش، مولونا خواجه محمد نقاش و بویوک استعداد صاحبی استاد کمال‌الدین بهزادلر اۉز مهارتلری بیلن خراسان فخری حسابلنگن.

ظهیرالدین محمد بابر حسین بایقرا زمانیده‌گی عالِملر، فاضل و شاعرلر حقیده گپیریب، اولرنینگ همه‌سینی سرا‌مدی مولانا عیدالرحمن جامی، شونینگدېک، شیخیم سهیلی، حسین علی طفیلی، آصفی، بنایی، سیفی بخاری، میر حسین معمایی، ملا محمد بد‌خشی، یوسف بدیعی، آهی، شاه حسین کاشی، هلالی اهیلی، محمد صالح و باشقه‌لر حقیده قیسقچه‌ تۉختلیب اۉته‌دی. علیشیر نوایی نینگ تأکیدلشیچه اېسه حسین بایقرا قدیمگی تورک تیلی نینگ تقدیریگه بې‌فرق بۉلمه‌ی، اونینگ رواجی اوچون قطار چاره-تدبیرلرنی عملگه آشیرگن. اۉشه‌ دور ادبی محیطی نینگ بعضی بیر «معتبر» نماینده‌لری نظریده تورک تیلی تحقیرلنیب، مذکور تیلده ایجاد اېتیش، ایجادکار نینگ استعدادسیزلیگینی بیلدیرووچی نقصانلردن بیری دېب حسابلنگن. بنابرین، عرب و فارس تیللریگه اعتبار بېریلیب، تورک تیلی کمسیتیلگن. انه‌ شونده‌ی شرایطده حسین بایقرا یازووده تورک تیلینی استعمالگه کیریتیش باره‌سیده مخصوص فرمان بېرگن. بو ددل قدم مملکت نینگ سیاسی، اجتماعی و مدنی حیاتیده کتّه‌ واقعه‌ بۉلگنی شبهه‌سیز.

حسین بایقرا فارس و تورکی تیللریده غزل بیتیش اقتداریگه اېگه‌ بۉلسه-ده، اساساً تورک تیلیده «حسینی» تخلصی بیلن ایجاد اېتگن. اونینگ طبع نظمی حقیده علیشیر نوایی «مجالس النفایس» اثریده شونده‌ی یازه‌دی: «اول حضر‌ت نینگ خۉب اشعاری و مرغوب ابیاتی بغایت کۉپدور و دېوان هم مر‌تب بۉلوبتور».

سلطان حسین بایقرا خراسان حدودینی ایچکی و تشقی دشمندن تازه‌له‌گچ، بې‌غملیککه، عیش وعشرتگه بېریله‌دی. حکمدار نینگ سۉنگی ییللری مملکت ایچیده وجودگه کېلگن عصیانلرنی باستیریش بیلن اۉته‌دی. بو عصیانلر اۉز اۉغیللری طرفیدن ملک تله‌شیب، کۉتریلگن نزاع و ماجرالردن عبارت اېدی. اما شونگه قره‌مه‌ی، او قۉلیدن کېلگنیچه مملکتده عدالت و آسایشته‌لیکنی، علم-معرفت و مدنیتنی رونق تاپتیریشگه حرکت قیلگن. 1506 ییل بهاریده سلطان حسین بایقرا خسته‌لیگیگه قره‌مه‌ی خراسان قۉشینینی ییغیب، محمد شَیبانی خانگه قرشی ماورالنهر حدودیگه قره‌ب یۉل آله‌دی. شهنشاه بابا الهی موضعیگه یېتگنده، احوالی آغیرلشیب، قۉشیننی تۉخته‌تیشگه قرار قیله‌دی. 1506 ییل 5 می، دوشنبه‌ کونی کېچقورون سلطنت صاحبی ابوالغازی سلطان حسین میرزا بایقرا  قلب سکته‌سی باعث 69 یاشیده عالمدن اۉته‌دی.

نمایش بیشتر

هفته نامه اولوس

هفته نامه اولوس یکی از هفته نامه های فعال کشور در عرصه‌های سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی است.

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *